6183 Sayılı Kanunda Teminat İstemi ve İhtiyati Haciz Nedir?

6183 sayılı Kanun'un 9. maddesi uyarınca, kamu alacağının salınması için gerekli işlemlere başlanmış olduğunun tespiti, mükellefin kaçacağına, mal kaçıracağına, kaybedeceğine dair belirtilerin bulunması veya kanunda sayılan diğer hâllerin gerçekleşmesi durumunda, henüz vadesi gelmemiş olsa dahi vergi dairesi mükelleften teminat isteyebilir.

Teminat istenmesi, alacağın kesinleşmesini beklemeden idareye tanınan istisnai bir yetkidir. Bu yetkinin kullanılabilmesi için kanunda sayılan somut şartlardan en az birinin gerçekleşmiş olması gerekir; genel bir risk değerlendirmesi tek başına yeterli değildir.

Kanunda teminat olarak kabul edilebilecek değerler sayılmıştır. Başlıcaları şunlardır:

• Para,
• Bankalar tarafından verilen süresiz teminat mektupları,
• Hazine tarafından ihraç edilen menkul kıymetler,
• Menkul ve gayrimenkul mallar üzerinde tesis edilen rehin veya ipotek.

Mükellefin teminat gösterememesi hâlinde, kanunda öngörülen şartlarla mal varlığı üzerine ihtiyati haciz uygulanabilir.

6183 sayılı Kanun'un 13. maddesi uyarınca, kanunda sayılan hâllerde henüz kesinleşmemiş veya vadesi gelmemiş kamu alacağının tahsilini güvence altına almak amacıyla, mükellefin mal varlığı üzerine ihtiyati haciz konulabilir. İhtiyati haciz, alacağın kesin olarak varlığını tespit etmez; yalnızca ileride tahsili tehlikeye düşürecek durumların önüne geçmeyi amaçlar.

Kanunda ihtiyati haciz nedenleri arasında şunlar sayılmıştır:

• Teminat istenmesini gerektiren hâllerin bulunması,
• Mükellefin kaçması veya kaçacağına dair belirtilerin olması,
• Mal kaçırma veya kaybetme girişiminde bulunulması,
• Mal bildiriminde bulunmama veya yanlış bildirimde bulunma,
• Kaçakçılık suçu işlendiğine dair rapor düzenlenmesi.

Bu hâllerin somut olayda gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediği, ihtiyati haczin hukuka uygunluğu bakımından ayrıca incelenmelidir.

İhtiyati haciz kararı, kural olarak alacaklı amme idaresinin mahalli en büyük memurunun kararıyla uygulanır. Bazı istisnai hâllerde vergi mahkemesi kararıyla da ihtiyati haciz uygulanabilir. Kararın hangi merci tarafından verildiği, sonraki dava aşamasında önemli bir inceleme konusudur.

6183 sayılı Kanun'un 15. maddesi uyarınca, haklarında ihtiyati haciz uygulanan kişiler, haczin uygulanmasından itibaren belirli bir süre içinde vergi mahkemesinde dava açabilir. Süresinde dava açılması, ihtiyati haczin hukuka uygunluğunun denetlenmesini sağlar.

İhtiyati haczin, tebliğ edilecek ihbarnamenin dayanağı olan vergi ve cezaların kesinleşmesinden önce uygulanabildiği unutulmamalıdır; bu nedenle ihtiyati hacze karşı dava, esas vergi davasından bağımsız olarak değerlendirilmelidir.

İhtiyati haczin dayanağı olan alacak sonradan kesinleşirse, ihtiyati haciz kendiliğinden kesin hacze dönüşür. Alacağın kesinleşmemesi veya ihtiyati haczin dayanaksız kaldığı hâllerde ise haczin kaldırılması talep edilebilir.

İhtiyati haciz, alacağın kesinleşmesini beklemeden, yalnızca tahsilin güvence altına alınması amacıyla uygulanan geçici bir tedbirdir. Kesin haciz ise kamu alacağının kesinleşmesi ve ödeme emrine rağmen ödenmemesi üzerine uygulanan asıl cebri icra işlemidir. Bu iki kurum farklı usul ve dava süreleri içerir.

İhtiyati haciz kararı verildikten sonra, kararın uygulanması icra memuru veya yetkili tahsil dairesi eliyle yürütülür. Haciz işlemi sırasında düzenlenen tutanakta, haczedilen mal varlığı unsurları, değerleri ve haciz tarihinin açıkça gösterilmesi gerekir. Haciz işleminin, kanunda öngörülen usule aykırı biçimde, örneğin yetkisiz kişi tarafından veya gerekli tutanak düzenlenmeden yapılması, işlemin hukuka aykırılığı bakımından ayrıca ileri sürülebilir.

Mükellef, ihtiyati haczin kaldırılması için, hacze konu alacağı karşılayacak nitelikte teminat gösterebilir. Teminat gösterilmesi hâlinde idare, ihtiyati haczi kaldırmakla yükümlüdür. Bu imkân, özellikle işletme faaliyetinin haciz nedeniyle aksamaması için önemli bir araçtır. Teminatın türü ve yeterliliği konusunda idare ile mükellef arasında uyuşmazlık çıkması hâlinde, bu husus da dava konusu edilebilir.

Teminat istemi veya ihtiyati haciz işlemlerine karşı açılan davalarda tahsil işlemleri kendiliğinden durmayabilir. Uygulamanın devam etmesi hâlinde mükellefin ciddi ve telafisi güç zararlarla karşılaşabileceği hâllerde, dava dilekçesinde ayrıca yürütmenin durdurulması talep edilmelidir.

Uygulamada, ihtiyati haciz işleminin mükellefe değil üçüncü bir kişiye ait mala uygulandığı iddia edilebilir. Böyle bir durumda, malın gerçek sahibinin haciz işlemine karşı ayrı bir hukuki yola başvurma imkânı bulunur. Malın mülkiyetinin kime ait olduğu, tapu veya sicil kayıtları, satın alma belgeleri ve varsa üçüncü kişinin haciz tarihinden önceki zilyetliğini gösteren delillerle ispatlanmalıdır.

Teminat istemi ve ihtiyati hacze karşı açılacak davalarda görevli mahkeme vergi mahkemesidir. Yetkili mahkeme, işlemi tesis eden vergi dairesinin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesidir.

Teminat istemi, çoğu zaman devam eden bir vergi incelemesi sürecinde, incelemenin ilerleyen safhalarında ortaya çıkabilir. İnceleme henüz tamamlanmamış olsa dahi, mükellefin mal kaçıracağına veya kaçacağına dair somut belirtiler varsa idare teminat isteyebilir. Bu noktada mükellefin, hem devam eden inceleme sürecindeki haklarını hem de teminat istemine karşı dava haklarını birlikte ve tutarlı biçimde kullanması önemlidir.

Bu tür davalarda şu belgeler önem taşır:

• Teminat isteme yazısı veya ihtiyati haciz kararı,
• Haczin uygulandığı tarihi gösteren tutanak,
• Kanunda sayılan şartların gerçekleşmediğini gösteren belgeler,
• Mükellefin mal varlığı ve faaliyetine ilişkin belgeler,
• Varsa dayanak vergi incelemesi raporu.

Mükellef, teminat istenmesine dayanak gösterilen şartların gerçekte oluşmadığını düşünüyorsa, teminat isteme yazısına karşı da vergi mahkemesinde dava açabilir. Davada, idarenin somut hangi olguya dayanarak teminat istediği, bu olgunun kanunda sayılan hâllerden hangisine karşılık geldiği ve mükellefin gerçekten kaçma, mal kaçırma veya kaybetme girişiminde bulunup bulunmadığı incelenir. Salt varsayıma dayalı, somut olguyla desteklenmeyen bir teminat istemi hukuka aykırı bulunabilir.

Teminat gösterilerek tecil edilen veya dava süreci sonunda mükellef lehine sonuçlanan uyuşmazlıklarda, gösterilen teminatın iadesi gündeme gelir. Teminatın iadesi için, ilgili sürecin sona erdiğinin ve borcun ortadan kalktığının veya güvence altına alınan riskin sona erdiğinin idareye bildirilmesi ve talep edilmesi gerekir. Teminatın türüne göre iade süreci farklılık gösterebilir; örneğin banka teminat mektubunun iadesi ile rehinli taşınmazın terkini farklı işlemler gerektirir.

• İhtiyati haczin, alacağın kesinleştiği anlamına geldiğinin sanılması,
• Dava açma süresinin kaçırılması,
• Teminat isteminin dayandığı somut şartın sorgulanmaması,
• İhtiyati haciz ile kesin haczin aynı hukuki rejime tabi olduğunun düşünülmesi,
• Yürütmenin durdurulması talebinin gerekçesiz bırakılması.

Teminat istemi ve ihtiyati haciz, mükellefin henüz kesinleşmemiş bir borç nedeniyle ani biçimde mal varlığı üzerinde kısıtlamayla karşılaşmasına yol açabilir. Bu işlemlerin hukuka uygunluğunun süratle değerlendirilmesi ve dava süresinin kaçırılmaması büyük önem taşır.

Teminat istemi veya ihtiyati haciz işlemine karşı izlenecek yolun değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.