Patentin Hükümsüzlüğü Davası: Şartları ve Sonuçları Nelerdir?

SMK m. 138 çerçevesinde patentin hükümsüzlüğü başlıca şu hâllerde talep edilebilir:

• patent konusu buluşun yenilik, buluş basamağı veya sanayiye uygulanabilirlik şartlarından birini taşımadığının anlaşılması,
• buluşun, ilgili teknik alanda uzman bir kişinin onu uygulayabileceği şekilde yeterince açık ve tam tanımlanmamış olması,
• patentin, başvurunun ilk hâlinin kapsamını aşan bir konuyu içermesi,
• patent sahibinin buluş üzerinde gerçekte hak sahibi olmaması.

Hükümsüzlük yalnızca patentin tamamı için değil, patent isteminin belirli bir bölümü için de talep edilebilir; bu durumda mahkeme, koşulları taşıyan istemleri geçerli bırakarak yalnızca sorunlu kısımlar bakımından kısmi hükümsüzlüğe karar verebilir.

Patentlenebilirliğin en çok tartışılan iki şartı yenilik ve buluş basamağıdır. Yenilik, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya açıklanmamış olmayı; buluş basamağı ise tekniğin bilinen durumu karşısında, ilgili alanda uzman bir kişi için aşikâr olmamayı ifade eder.

Hükümsüzlük davasında davacı, genellikle başvuru tarihinden önce yayımlanmış bilimsel makaleler, önceki patent başvuruları, ürün katalogları, kullanım kılavuzları veya kamuya açık sunumlar gibi “önceki teknik” delilleriyle buluşun yeni olmadığını veya aşikâr olduğunu ispatlamaya çalışır.

Patentin hükümsüzlüğü davası, kural olarak menfaati bulunan herkes tarafından açılabilir. Uygulamada davacı sıfatı genellikle;

• aynı teknoloji alanında faaliyet gösteren ve patentin kendi üretimini kısıtladığını düşünen rakip şirketler,
• patent sahibi tarafından tecavüz iddiasıyla karşı karşıya bırakılan ve savunma amacıyla karşı dava açan taraflar,
• buluş üzerinde gerçek hak sahipliği iddiasında bulunan mucitler veya işverenler

tarafından taşınır.

Uygulamada patent sahibinin açtığı bir tecavüz davasına karşı, davalı tarafından karşı dava veya def’i yoluyla patentin hükümsüzlüğü ileri sürülür. Bu durumda mahkeme, öncelikle hükümsüzlük iddiasını değerlendirir; patentin geçerli olduğu sonucuna varılırsa tecavüz iddiası esastan incelenir.

Bazı hâllerde hükümsüzlük iddiası ayrı bir dava olarak da açılabilir; bu durumda davaların birleştirilmesi veya bekletici mesele yapılması gündeme gelebilir.

SMK m. 139 uyarınca hükümsüzlüğüne karar verilen patent, baştan itibaren geçersiz sayılır ve patentin sağladığı koruma hiç doğmamış kabul edilir. Ancak bu geriye etkili sonuç sınırsız değildir; hükümsüzlük kararından önce kesinleşmiş ve uygulanmış kararlar ile yapılmış ve ifa edilmiş sözleşmeler kural olarak korunur.

Buna karşılık, hükümsüzlüğü sonradan tespit edilen bir patente dayanılarak kötüniyetle açılmış tazminat talepleri ayrıca değerlendirilebilir. Kısmi hükümsüzlük hâlinde ise yalnızca hükümsüz kılınan istemler bakımından koruma sona erer; patentin diğer istemleri geçerliliğini sürdürür.

Hükümsüzlük davasında ispat yükü kural olarak davacıdadır. Başlıca deliller şunlardır:

• başvuru tarihinden önceki teknik düzeyi gösteren bilimsel yayın, patent ve faydalı model kayıtları,
• ürün katalogları, teknik dokümantasyon ve kullanım kılavuzları,
• bağımsız patent vekili veya akademisyenlerden alınan teknik bilirkişi görüşleri,
• patent başvurusunun işlem dosyası ve Kurum tarafından yapılan araştırma raporu,
• buluş üzerindeki hak sahipliğine ilişkin iş sözleşmesi, sözleşme veya yazışmalar.

Patent uyuşmazlıklarında teknik konunun karmaşıklığı nedeniyle bilirkişi incelemesi neredeyse her davada belirleyici rol oynar. Bilirkişi kurulunun ilgili teknik alanda uzman kişilerden oluşması, kararın isabetli olması bakımından önemlidir.

Patentin hükümsüzlüğü davaları, ihtisas mahkemesi olarak görevlendirilen fikrî ve sınaî haklar hukuk mahkemelerinde görülür. Bu mahkemenin bulunmadığı yerlerde görevli mahkeme, ilgili bölge adliye mahkemesi kararnamesine göre belirlenir.

Patentin hükümsüzlüğü davası, patentin koruma süresi devam ettiği sürece açılabilir; kural olarak marka hükümsüzlüğünden farklı olarak sabit bir hak düşürücü süreyle sınırlı değildir. Ancak koruma süresi sona ermiş bir patent bakımından hükümsüzlük davası açmakta hukuki yarar tartışmalı hâle gelebilir; bu durum, geçmişe dönük tazminat talepleri gündemde olduğu sürece genellikle devam eder.

Hükümsüzlük davasının başarısı büyük ölçüde önceki teknik araştırmasının kalitesine bağlıdır. Bu araştırma yalnızca Türkiye’de tescilli patent ve faydalı modellerle sınırlı tutulmamalı; dünya genelindeki patent veritabanları, akademik makale arşivleri, tez çalışmaları, konferans bildirileri ve ürün katalogları da taranmalıdır. Özellikle başvuru tarihinden önce yayımlanmış ancak Kurum incelemesi sırasında dikkate alınmamış bir belge bulunması, hükümsüzlük davasında güçlü bir dayanak oluşturabilir.

Bazı davalarda, patentin başvuru sırasında sunduğu tarifname ile fiilen uygulanan ürün veya usul arasında tutarsızlık da tartışma konusu olabilir. Patent sahibinin başvuru sırasında beyan ettiği teknik çözüm ile piyasaya sürdüğü ürünün örtüşmemesi, hükümsüzlük iddiasını destekleyebilecek ayrı bir husustur.

Uluslararası patent ailesine sahip buluşlarda, aynı buluşun farklı ülkelerde tescilli paralel patentleri bulunabilir. Bir ülkede açılan hükümsüzlük davası, doğrudan diğer ülkelerdeki patentleri etkilemez; her ülkenin patent ofisi ve mahkemesi, kendi ulusal mevzuatına göre bağımsız değerlendirme yapar. Ancak yabancı bir ofiste aynı patente karşı yürütülen bir itiraz veya hükümsüzlük sürecinde ortaya çıkan teknik değerlendirmeler, Türkiye’deki dava için de yol gösterici bir referans oluşturabilir ve bilirkişi incelemesinde dikkate alınabilir.

Uygulamada patent sahipleri, davanın tamamen kaybedilmesi riskini azaltmak amacıyla bazen kendileri de savunma stratejisi olarak istemlerinde kısmi bir daraltma teklif edebilir. Bu yaklaşım, davacının önceki teknik iddialarını kısmen kabul ederken, buluşun geri kalan ve yenilik taşıyan unsurlarının korunmaya devam etmesini sağlayabilir. Kısmi hükümsüzlük mekanizması, bu nedenle yalnızca davacı için değil, patent sahibi için de stratejik bir araç olarak değerlendirilebilir; patentin tamamen geçersiz kılınması yerine daraltılmış ama geçerli bir koruma kapsamıyla ayakta kalması sağlanabilir.

Patent hükümsüzlüğü davaları, teknik bilirkişi incelemesi gerektirdiğinden genellikle diğer ticari uyuşmazlıklara kıyasla daha uzun sürebilir. Bilirkişi kurulunun oluşturulması, tarafların itirazlarının değerlendirilmesi ve gerektiğinde ek rapor alınması süreci uzatabilir. Bu nedenle davanın başında güçlü bir önceki teknik dosyası hazırlanması ve teknik iddiaların net biçimde ortaya konması, hem sürecin kısalmasına hem de maliyetlerin öngörülebilir olmasına katkı sağlar.

• Kurum incelemesinden geçmiş patentin artık hiçbir şekilde sorgulanamayacağını düşünmek,
• önceki teknik araştırmasını yalnızca Türkçe kaynaklarla sınırlı tutmak,
• teknik bilirkişi raporunu beklemeden davanın sonucu hakkında kesin yargıya varmak,
• kısmi hükümsüzlük ihtimalini gözden kaçırarak yalnızca “tümden geçerli” veya “tümden geçersiz” senaryolarına odaklanmak,
• tecavüz davasında hükümsüzlük savunmasını zamanında ileri sürmemek.

Patentin hükümsüzlüğü davası, hem haksız biçimde geniş kapsamlı tescil edilmiş patentlere karşı savunma aracı hem de teknoloji odaklı şirketler için önemli bir stratejik araçtır. Davanın seyri büyük ölçüde teknik bilirkişi incelemesine ve önceki teknik araştırmasının kapsamına bağlıdır.

Bir patentin hükümsüzlüğünün değerlendirilmesi veya patentinize yönelik bir hükümsüzlük iddiasına karşı savunma hazırlanması için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.