Ariyet (Kullanım Ödüncü) Sözleşmesi Nedir? Tarafların Yükümlülükleri

Ariyet sözleşmesinin temel unsurları şunlardır:

• Karşılıksızlık: Ariyet alan, kullanım karşılığında herhangi bir bedel ödemez. Bir bedel kararlaştırılmışsa ilişki artık ariyet değil, kira sözleşmesi olarak nitelendirilir.
• Belirli bir şeyin kullanıma bırakılması: Ariyete konu olan şey taşınır (araç, alet, cihaz) veya taşınmaz (konut, arsa) olabilir.
• Aynı şeyin iadesi: Ariyet alan, kullandığı şeyin aynısını, yani devraldığı özdeş eşyayı geri vermekle yükümlüdür. Bu, ariyeti tüketim ödüncünden (karz) ayıran temel özelliktir; karzda mülkiyet geçer ve aynı cins başka bir şey iade edilir, ariyette ise mülkiyet geçmez.

Kullanım ödüncü sözleşmesinin geçerliliği herhangi bir şekil şartına bağlı değildir; sözlü anlaşmayla, hatta zımni (üstü kapalı) bir davranışla dahi kurulabilir. Ancak şekil serbestisi, ispat kolaylığı sağlamaz. Özellikle değerli eşyaların (araç, iş makinesi, elektronik cihaz) ariyet verilmesinde yazılı bir belge düzenlenmemesi, geri verme aşamasında ciddi anlaşmazlıklara yol açabilir.

Uygulamada tavsiye edilen, en azından kısa bir yazılı belgeyle;

• ariyete konu şeyin tanımı ve mevcut durumu (varsa fotoğraf),
• kullanım amacı ve süresi,
• iade tarihi

hususlarının kayıt altına alınmasıdır.

Ariyet alan, kullanım ödüncü ilişkisinin niteliği gereği şu yükümlülükler altındadır:

• Sözleşmeye uygun kullanım: Ariyete konu şeyi, kararlaştırılan amaç ve kullanım biçimine uygun olarak kullanmak. Amaç dışı veya izinsiz kullanım, ariyet verenin sözleşmeyi sona erdirme hakkını doğurabilir.
• Özen borcu: Ariyete konu şeyi bir iyi niyetli kullanıcının göstereceği özenle korumak; ihmal sonucu oluşan zarardan sorumlu olmak.
• Masrafları karşılama: Ariyete konu şeyin olağan kullanımından doğan sıradan bakım ve işletme masrafları, kural olarak ariyet alana aittir. Olağanüstü, beklenmedik masraflar için ise ariyet verenden talepte bulunulabilir.
• Geri verme: Kararlaştırılan süre sonunda veya kullanım amacı gerçekleştiğinde şeyi aynı durumda (olağan yıpranma hariç) iade etmek.

Üçüncü bir kişiye izinsiz devir veya kullandırma, ariyet alanın yükümlülüklerine aykırılık oluşturur ve ariyet verenin zararının tazminini talep etme hakkını doğurabilir.

Ariyet veren, sözleşme konusu şeyi kullanıma elverişli şekilde teslim etmekle yükümlüdür. Şeyin, ariyet alanın bilmediği ve kendisinin bildiği ya da bilmesi gerektiği bir kusuru varsa (örneğin aracın gizli bir arızası) ve bu kusuru gizlemişse, buradan doğan zarardan sorumlu tutulabilir.

Ariyet alanın sorumluluğu, kural olarak kusur sorumluluğudur. Şey, ariyet alanın elindeyken hasar görür veya kaybolursa, ariyet alan kendi kusuru bulunmadığını (örneğin zararın mücbir sebepten veya şeyin normal kullanımından kaynaklandığını) ispatlayabilirse sorumluluktan kurtulabilir.

Buna karşılık ariyet alan, şeyi sözleşmeye aykırı biçimde (örneğin izin verilmeyen bir amaçla veya üçüncü bir kişiye devrederek) kullanırken zarar meydana gelmişse, sorumluluğu daha ağır değerlendirilebilir; bu durumda kendi kusuru bulunmadığını ispat yükü daha ağırlaşabilir.

Ariyet sözleşmesi;

• kararlaştırılan sürenin dolmasıyla,
• kullanım amacının gerçekleşmesiyle (örneğin belirli bir etkinlik için ödünç verilen malzemenin etkinlik sonunda iadesi),
• süre veya amaç belirlenmemişse, ariyet verenin makul bir süre sonra iade talep etmesiyle,
• ariyet alanın sözleşmeye aykırı davranması üzerine ariyet verenin sözleşmeyi feshetmesiyle

sona erer. Ariyet verenin, aniden ve ariyet alanı ciddi güçlüğe sokacak şekilde iade talep etmesi, dürüstlük kuralı çerçevesinde ayrıca değerlendirilebilir.

İade talebine rağmen şeyin geri verilmemesi hâlinde ariyet veren, öncelikle yazılı bir ihtarla iade süresi tanıyabilir. İadenin sağlanamaması durumunda;

• şeyin aynen iadesini talep eden bir dava,
• şey elden çıkmış veya zarar görmüşse tazminat talebi,
• somut olayın koşullarına göre ihtiyati tedbir talebi

gündeme gelebilir. Ariyete konu şey suç teşkil edecek şekilde (örneğin güveni kötüye kullanma) elde tutuluyorsa, hukuki yolların yanında ceza hukuku boyutu da ayrıca değerlendirilebilir.

Ariyet ilişkisinden doğan iade ve tazminat talepleri için kanunda özel bir kısa süre öngörülmediği sürece, genel zamanaşımı kuralları uygulanır. On yıllık genel zamanaşımı süresinin başlangıcı, iade talebinin muaccel hâle geldiği veya zararın öğrenildiği tarihtir.

Ariyet ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda görev, ilişkinin niteliğine göre belirlenir. Taraflar arasında ticari bir ilişki bulunmuyorsa asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Yetki bakımından davalının yerleşim yeri veya sözleşmenin ifa yeri esas alınır.

Ariyet verildiğini ileri süren taraf, şeyin ariyet ilişkisi kapsamında teslim edildiğini ispatlamalıdır. Ariyet alanın sorumluluğunu ileri süren taraf ise zararın varlığını ve şeyin ariyet alanın elindeyken oluştuğunu göstermelidir. Başlıca deliller:

• yazılı ariyet belgesi veya yazışmalar,
• teslim anındaki durumu gösteren fotoğraf/video,
• tanık beyanları,
• bilirkişi incelemesiyle tespit edilen hasar ve değer kaybı.

Değerli taşınırların (araç, iş makinesi gibi) ariyet verilmesinde sigorta konusu önceden netleştirilmelidir. Ariyet veren, şeyin sahibi olarak sigorta poliçesini genellikle kendi üzerinde tutmaya devam eder; ancak kullanım sırasında oluşabilecek hasarların sigorta kapsamında olup olmadığı, poliçe şartlarına ve kullanıcının kimliğine göre değişebilir. Tarafların, ariyet süresince oluşabilecek kaza veya hasar hâlinde sigorta tazminatının kime ödeneceğini ve muafiyet tutarının kim tarafından karşılanacağını önceden kararlaştırması, uyuşmazlıkları önemli ölçüde azaltır.

Uygulamada bazı ilişkilerin ariyet mi yoksa düşük bedelli bir kiralama mı olduğu tartışmalı olabilir. Herhangi bir bedel, sembolik de olsa, kararlaştırılmışsa ilişki kural olarak kira sözleşmesi olarak nitelendirilir ve kira hukukunun koruyucu hükümleri (örneğin tahliye usulüne ilişkin kurallar) devreye girebilir. Bu nedenle tarafların, ilişkinin gerçekten karşılıksız mı yoksa bir bedel karşılığında mı kurulduğunu sözleşmede açıkça belirtmesi, ilişkinin doğru nitelendirilmesi bakımından önemlidir.

• Değerli eşyaları herhangi bir yazılı belge düzenlemeden ariyet vermek,
• Teslim anındaki durumu (özellikle araçlarda hasar, kilometre gibi bilgileri) kayıt altına almamak,
• İade süresini belirsiz bırakmak,
• Ariyet alanın sorumluluğunu kusursuz sorumluluk gibi değerlendirmek,
• Şeyin üçüncü kişiye devredilmesine sözlü izin verip bunu belgelememek.

Ariyet sözleşmesi şekle bağlı olmasa da, uygulamada en çok "kimin ne zaman, hangi durumda teslim aldığı" konusunda ispat sorunları yaşanır. Değerli eşyaların ariyet verilmesinde teslim anının belgelenmesi, ileride doğabilecek sorumluluk tartışmalarını büyük ölçüde önler. Ariyet ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.