Etkin Pişmanlık Nedir? Hangi Suçlarda Ceza İndirimi Sağlar?

Bu iki kurum sıkça karıştırılır ancak zamanlamaları farklıdır:

• Gönüllü vazgeçme, suç henüz tamamlanmadan önce, teşebbüs aşamasında gündeme gelir. Fail icra hareketlerinden gönüllü olarak vazgeçer ya da sonucun meydana gelmesini önler. Bu hâlde teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz; yalnız tamamlanmış kısmın suç oluşturması hâlinde o suçtan sorumlu olur.
• Etkin pişmanlık, suç tamamlandıktan sonra gösterilir. Suç oluşmuştur; failin sonradan gösterdiği davranış, cezanın azalmasını veya kalkmasını sağlar.

Ölçüt basittir: Suç tamamlanmadan önce mi, sonra mı?

Uygulamada en sık karşılaşılan düzenleme TCK m. 168'dir. Bu hüküm; hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas ve taksirli iflas suçlarında uygulanır.

Şartları

• Suç tamamlanmış olmalıdır.
• Fail, azmettiren veya yardım eden bizzat pişmanlık göstermelidir.
• Mağdurun uğradığı zarar, aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmelidir.

İndirim oranları

• Zarar, suç nedeniyle hakkında kovuşturma başlamadan önce giderilirse, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.
• Etkin pişmanlık, kovuşturma başladıktan sonra ancak hüküm verilmeden önce gösterilirse, verilecek cezanın yarısına kadarı indirilir.

Kovuşturmanın başlangıcı, iddianamenin mahkemece kabul edildiği andır. Bu nedenle soruşturma aşamasında yapılan ödeme ile duruşma aşamasında yapılan ödeme farklı sonuç doğurur. Zararı gidermeyi planlayan sanık için zamanlama, indirim oranını doğrudan belirler.

Yağma suçunda özel oranlar

Yağma suçunda etkin pişmanlık hükümleri daha dar uygulanır. Kovuşturma başlamadan önce zararın giderilmesi hâlinde cezanın yarısına kadarı, kovuşturma başladıktan sonra hüküm verilmeden önce giderilmesi hâlinde ise üçte birine kadarı indirilir.

Kısmi ödeme yeterli midir?

Kural, zararın tamamen giderilmesidir. Zararın yalnız bir kısmının geri verilmesi veya tazmin edilmesi hâlinde etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için mağdurun rızası aranır. Mağdur kısmi ödemeyi kabul etmezse indirim uygulanmaz.

Bu nedenle uygulamada zararın miktarı, faiz ve fer'ileriyle birlikte hesaplanmalı; ödeme mağdura ulaştığını ispatlayacak biçimde yapılmalı ve tutanağa geçirilmelidir. Ödemenin dosyaya sunulan bir belgeyle kanıtlanamaması, en sık rastlanan hak kaybıdır.

TCK m. 192, uyuşturucu veya uyarıcı madde suçlarına özgü bir etkin pişmanlık düzenlemesi getirir. Ana hatlarıyla:

• Uyuşturucu imal ve ticareti suçlarına iştirak etmiş olan kişi, resmî makamlar tarafından haber alınmadan önce diğer suç ortaklarını ve uyuşturucu maddelerin saklandığı yerleri merciine haber verirse, verilen bilgi suç ortaklarının yakalanmasını veya maddenin ele geçirilmesini sağladığı takdirde cezalandırılmaz.
• Suç haber alındıktan sonra gönüllü olarak soruşturma ve kovuşturmaya yardım eden kişinin cezasında indirim yapılır.
• Kullanmak için uyuşturucu madde satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi, resmî makamlar haber almadan önce başvurup tedavi ettirilmesini isterse cezaya hükmolunmaz.

Bu düzenlemede belirleyici ölçüt, bilginin resmî makamlarca öğrenilmesinden önce mi sonra mı verildiğidir.

TCK m. 221, suç işlemek amacıyla örgüt kurma suçları bakımından etkin pişmanlığı düzenler. Genel çerçevesi şöyledir:

• Örgüt kurucusu veya yöneticisi, örgütün faaliyeti çerçevesinde suç işlenmeden ve kendisi bakımından soruşturmaya başlanmadan önce örgütü dağıtır ya da verdiği bilgilerle örgütün dağılmasını sağlarsa cezaya hükmolunmaz.
• Örgüt üyesi, örgütün faaliyeti çerçevesinde herhangi bir suçun işlenmesine katılmaksızın gönüllü olarak teslim olur ve örgütün yapısı ile faaliyeti hakkında bilgi verirse cezaya hükmolunmaz.
• Yakalandıktan sonra gönüllü olarak bilgi verenler ve örgütün dağılmasına katkı sağlayanlar bakımından indirim uygulanır.

Bu hükümden yararlanan kişi hakkında bir yıl süreyle denetimli serbestlik tedbirine hükmolunabilir ve bu süre uzatılabilir. Ayrıca kişinin, sonradan verdiği bilginin doğruluğu ve etkinliği ayrıca değerlendirilir.

Kanunda etkin pişmanlığa yer veren başlıca diğer düzenlemeler şunlardır:

• Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma: Failin, soruşturmaya başlanmadan önce mağduru güvenli bir yerde serbest bırakması hâlinde cezada indirim yapılır.
• Zimmet: Soruşturma başlamadan önce zimmete geçirilen malın aynen iade edilmesi veya zararın tamamen tazmini hâlinde önemli oranda indirim uygulanır; indirim oranı, pişmanlığın gösterildiği aşamaya göre azalır.
• Rüşvet: Soruşturma başlamadan önce durumu yetkili makamlara haber veren rüşvet veren veya alan kişi bakımından özel hükümler öngörülmüştür.
• İftira: İftira edenin, mağdur hakkında soruşturma veya kovuşturma başlamadan ya da hüküm verilmeden önce gerçeği söylemesi hâlinde cezasında indirim yapılır.
• Yalan tanıklık: Tanığın, hükümden önce gerçeği söylemesi hâlinde cezada indirim veya ceza verilmemesi söz konusu olabilir.

Her düzenlemenin şartları, zamanlaması ve indirim oranı birbirinden farklıdır. Bir suç tipindeki oranın diğerine uygulanması mümkün değildir.

Etkin pişmanlık, mahkemenin kendiliğinden gözetmesi gereken bir husustur. Ancak fiilen sonucu belirleyen, dosyaya sunulan belgelerdir. Uygulamada yapılması gerekenler:

1. Zararın miktarını doğru hesaplamak; mağdurun talebi, faiz ve fer'ileri dikkate almak.
2. Ödemeyi izlenebilir biçimde yapmak; banka havalesi, ödeme makbuzu veya mahkeme veznesine depo etmek.
3. Mağdurun kabul beyanını, özellikle kısmi ödemede, tutanağa geçirtmek.
4. Beyanda pişmanlığı açıkça ifade etmek; iade veya tazminin zorlama sonucu değil, gönüllü olduğunu ortaya koymak.
5. Zamanlamayı belgelemek; ödemenin iddianamenin kabulünden önce yapıldığını göstermek.
6. Talebi savunma dilekçesinde ve esas hakkındaki savunmada ayrıca dile getirmek.

Etkin pişmanlık talebinin gerekçesiz reddi, istinaf başvurusunda ayrı bir hukuka aykırılık sebebi olarak ileri sürülmelidir.

Uzlaştırma, kanunda sayılan suçlarda mağdur ile şüpheli veya sanığın anlaşması hâlinde davanın düşmesiyle sonuçlanan bir muhakeme kurumudur. Etkin pişmanlık ise cezanın belirlenmesine ilişkin maddi ceza hukuku kurumudur ve dava düşmez, ceza azalır veya verilmez.

Bir suç hem uzlaştırma kapsamındaysa hem de etkin pişmanlık düzenlemesine tabiyse, önce uzlaştırma yoluna gidilir. Uzlaşma sağlanamazsa etkin pişmanlık değerlendirilir.

• Her suçta etkin pişmanlık hükmü bulunduğunu sanmak,
• ödemeyi mağdura elden yapıp belgelendirmemek,
• zararın yalnız bir kısmını ödeyip mağdurun rızasını almamak,
• iddianamenin kabulünden sonraki ödemenin daha yüksek indirim sağlayacağını düşünmek,
• ödemeyi yapıp mahkemede talebi hiç dile getirmemek,
• gönüllü vazgeçme ile etkin pişmanlığı karıştırmak,
• uyuşturucu ve örgüt suçlarında zamanlama şartını gözden kaçırmak.

Etkin pişmanlık, özellikle malvarlığına karşı suçlarda cezayı üçte ikiye varan oranda azaltabilen, sonucu kökten değiştiren bir kurumdur. Buna karşılık uygulamada indirimin kaçırılmasının nedeni çoğu zaman hukuki değil, teknik olmaktadır: Ödemenin belgelenmemesi, zarar miktarının eksik hesaplanması veya ödemenin kovuşturma başladıktan sonraya bırakılması.

Zarar miktarının doğru tespiti, ödeme zamanının doğru seçilmesi, mağdurun rızasının usulüne uygun alınması ve talebin dosyaya doğru biçimde yansıtılması için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.