Güvence Bedeliyle Serbest Kalma ve Güvencenin İadesi

Ceza Muhakemesi Kanunu m.109/3-f uyarınca adli kontrol, şüphelinin parasal durumu gözetilerek hâkim tarafından belirlenecek bir güvence miktarının yatırılmasını içerebilir. Güvence bir defada veya taksitlerle ödenebilir.

Güvence bedelinin amacı kişinin özgürlüğünü satın alması değildir. Tedbir; şüpheli veya sanığın usul işlemlerinde hazır bulunmasını, hükmün infazına katılmasını ve CMK m.113’te sayılan mali yükümlülüklerin yerine getirilmesini güvence altına alır.

Güvence bedeli adli kontrolün bir türüdür. Bu nedenle kural olarak tutuklamaya ilişkin şartların ve adli kontrolün yeterli olacağının değerlendirilmesi gerekir.

Kuvvetli Suç Şüphesini Gösteren Somut Deliller

Şüpheli veya sanığın isnat edilen suçu işlediğine ilişkin kuvvetli şüphe somut delillerle ortaya konulmalıdır. Suç isnadının ağırlığı tek başına yeterli değildir.

Tutuklama Nedeni

Kaçma veya saklanma şüphesi, delilleri yok etme, gizleme ya da değiştirme ihtimali veya tanık, mağdur ve diğer kişiler üzerinde baskı kurulması girişimi gibi CMK m.100’deki tutuklama nedenleri değerlendirilir.

Katalog suç isnadı, otomatik tutuklama veya otomatik güvence bedeli anlamına gelmez. Somut deliller, kişinin davranışları ve dosyanın aşaması birlikte incelenmelidir.

Ölçülülük

Tutuklama en ağır koruma tedbiridir. Aynı amaç daha hafif bir tedbirle sağlanabiliyorsa tutuklama yerine adli kontrol uygulanmalıdır. Güvence bedeli de kişinin mali gücünü aşacak şekilde belirlenirse fiilen tutukluluğun devamına yol açabilir ve ölçülülük amacını kaybeder.

Soruşturma Aşamasında

Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimliği güvence yatırma yükümlülüğüne karar verebilir. Tutuklama talebini reddeden veya tutukluluğa itirazı inceleyen yetkili merci de şartları varsa adli kontrol uygulayabilir.

Kovuşturma Aşamasında

İddianamenin kabulünden sonra davaya bakan mahkeme güvence bedeli şeklinde adli kontrole karar verebilir, tedbiri değiştirebilir veya kaldırabilir. Tutukluluk incelemesi yapan üst merci de tutuklama yerine güvence bedeli uygulayabilir.

CMK m.109/3-f açık biçimde şüphelinin parasal durumunun dikkate alınmasını emreder. Bu nedenle güvence miktarı belirlenirken şu unsurlar değerlendirilmelidir:

• Düzenli gelir ve mevcut malvarlığı,
• Bakmakla yükümlü olunan kişiler,
• Borçlar ve zorunlu giderler,
• Yerleşik hayat, iş ve aile bağları,
• İsnat edilen suçtan doğduğu ileri sürülen zarar,
• Kaçma riskinin somut düzeyi,
• Dosyanın soruşturma veya kovuşturma aşaması,
• Diğer adli kontrol yükümlülüklerinin yeterliliği.

Miktar, yalnızca isnat edilen suçun ekonomik büyüklüğüne göre belirlenemez. Sanığın ödeme gücünü açıkça aşan bir tutar, kâğıt üzerinde tahliye kararı verilmiş olsa bile özgürlükten yararlanmayı imkânsızlaştırabilir.

Evet. CMK m.109/3-f, güvence miktarının bir defada veya birden çok taksitle ödenmesini açıkça mümkün kılar. Gelir durumu toplu ödeme yapmaya elverişli olmayan kişi, belgeleriyle birlikte taksit talep edebilir.

Taksit talebinde maaş bordrosu, vergi kaydı, banka hesapları, kira gideri, kredi borçları ve aile yükümlülükleri gibi belgelerin sunulması yararlı olur.

CMK m.113’e göre güvence iki ana grubu teminat altına alır.

Birinci grup, şüpheli veya sanığın bütün usul işlemlerinde, hükmün infazında ve yüklenebilecek diğer yükümlülüklerde hazır bulunmasıdır.

İkinci grup ise kanundaki sıraya göre yapılacak ödemelerdir:

1. Katılanın yaptığı masraflar, suçun neden olduğu zararın giderilmesi ve eski hâle getirme; nafaka borcu nedeniyle kovuşturma varsa nafaka borcu,
2. Kamusal giderler,
3. Para cezaları.

Güvence kararında, yatırılan tutarın hangi kısmının hangi yükümlülüğü karşıladığı ayrı ayrı gösterilmelidir. Soyut biçimde yalnızca toplam miktar yazılması, iade veya Hazineye gelir kaydı aşamasında hukuki sorun çıkarır.

Güvence yatırılmasına, miktarına, ödeme şekline veya tedbirin devamına ilişkin hâkim ve mahkeme kararlarına karşı CMK m.267 ve devamı uyarınca itiraz edilebilir.

CMK m.268’de 1 Haziran 2024 tarihinden itibaren genel itiraz süresi, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta olarak uygulanmaktadır. Eski kaynaklarda yer alan yedi günlük süre güncel değildir.

İtiraz dilekçesinde şu hususlar somutlaştırılmalıdır:

• Kuvvetli şüphe veya tutuklama nedeninin bulunmadığı,
• Kaçma riskinin yerleşim, iş ve aile bağları nedeniyle düşük olduğu,
• Delillerin büyük ölçüde toplandığı,
• Miktarın mali güçle orantısız olduğu,
• Taksit veya daha düşük miktarın yeterli olacağı,
• Yurt dışı çıkış yasağı, imza yükümlülüğü veya konutu terk etmeme gibi alternatif tedbirlerin yeterli olduğu.

Soruşturma ilerledikçe delil karartma riski azalabilir, mağdur zararı giderilebilir veya kişinin mali şartları değişebilir. Bu durumda tedbirin değiştirilmesi, miktarın azaltılması, taksitlendirilmesi ya da kaldırılması talep edilebilir.

Adli kontrol kararları süresiz ve değişmez değildir. Hâkim veya mahkeme, tedbirin gerekliliğini ve orantılılığını dosyanın her aşamasında yeniden değerlendirmelidir.

CMK m.115, güvencenin iadesini sonuca göre düzenler.

Şüpheli veya sanık usul işlemlerinde hazır bulunma ve diğer yükümlülüklerini yerine getirmişse, güvencenin bu amaca ayrılan kısmı kendisine geri verilir.

Kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilirse, mağdur veya nafaka alacaklısına ödenmemiş olan diğer kısım da şüpheli veya sanığa iade edilir.

Mahkûmiyet hâlinde güvence, CMK m.113/1-b’deki sıralamaya göre zarar, gider ve para cezalarında kullanılır; artan miktar geri verilir.

Şüpheli veya sanık geçerli mazereti olmaksızın güvenceyle teminat altına alınan yükümlülükleri yerine getirmezse ilgili kısmın Hazineye gelir yazılması gündeme gelebilir.

Ancak bunun için güvence kararında hangi yükümlülüklerin teminat altına alındığının ve tutarın hangi bölümlerinin neye ayrıldığının açık olması gerekir. Kişinin başka bir dosyadan tutuklanması, sağlık sorunu veya usulüne uygun çağrı yapılmaması gibi kendi kusurundan kaynaklanmayan durumlar ayrıca değerlendirilmelidir.

Yargıtay 11. Ceza Dairesinin 01.02.2021 tarihli, 2020/6164 E. ve 2021/907 K. sayılı kararında güvence bedelinin akıbetinin CMK m.113 ve 115 çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği; hükümde doğrudan ve koşulsuz iade kararı kurulmasının her somut olayda doğru olmadığı belirtilmiştir. Karar, güvencenin iadesinin mahkûmiyetin sonucu ve teminat altına alınan kalemler gözetilerek infaz aşamasında ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Yargıtay 12. Ceza Dairesinin 2016/5289 E. ve 2017/7536 K. sayılı kararında ise hukuka aykırı koruma tedbiri nedeniyle açılan tazminat davası bakımından, nakdi güvence bedelinin yatırıldığı ve iade edildiği tarihler arasında mahrum kalınan yasal faiz getirisi maddi zarar kapsamında değerlendirilmiştir. Bu ilke, her güvence iadesinde kendiliğinden faiz ödeneceği anlamına gelmez; hukuka aykırı koruma tedbiri nedeniyle tazminat koşulları ayrıca bulunmalıdır.

Güvence miktarına veya tedbirin devamına itiraz edilirken şu belgeler yararlı olabilir:

• Maaş bordrosu ve SGK kayıtları,
• Vergi levhası ve gelir beyannameleri,
• Banka hesap hareketleri,
• Kira sözleşmesi ve zorunlu gider belgeleri,
• Bakmakla yükümlü olunan kişilere ilişkin kayıtlar,
• Sabit ikamet ve işyeri belgeleri,
• Sağlık raporları,
• Mağdur zararının giderildiğini gösteren belgeler,
• Daha önce çağrılara uyulduğunu gösteren tutanaklar,
• Pasaport, seyahat ve aile bağlarına ilişkin belgeler.

1. Güvence bedelinin CMK m.109/3-j kapsamında olduğunu yazmak. Doğru bent m.109/3-f’dir.
2. Katalog suçlarda otomatik olarak güvence veya tutuklama uygulanacağını kabul etmek.
3. Kişinin mali durumunu araştırmadan yüksek tutar belirlemek.
4. Taksit seçeneğini değerlendirmemek.
5. Güvencenin hangi yükümlülük ve ödeme kalemlerini karşıladığını kararda ayırmamak.
6. İtiraz süresini hâlen yedi gün olarak uygulamak.
7. Beraat hâlinde bile iade için ayrıca ve sınırsız takdir bulunduğunu düşünmek.
8. Mahkûmiyet hâlinde güvence bedelinin tamamının otomatik olarak Hazineye kaldığını kabul etmek.

Güvence bedeli kararı, suçun ekonomik değeri üzerinden rastgele belirlenen bir tutar değildir. Tedbirin amacı, kişinin muhakeme sürecine katılımını güvence altına alırken özgürlük hakkına gereksiz müdahaleyi önlemektir. Miktarın mali güçle orantılı olması ve kararın hangi yükümlülükleri teminat altına aldığını göstermesi zorunludur.

Tutuklama, adli kontrol ve güvence bedeli kararlarında kısa süre içinde etkili başvuru yapılması önemlidir. Somut dosyanızın tutuklama nedenleri, mali durum ve alternatif tedbirler yönünden değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Metin; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100, 109, 110, 113, 114, 115, 267 ve 268 dikkate alınarak 30.07.2026 tarihi itibarıyla hazırlanmıştır. CMK m.268’deki genel itiraz süresi 1 Haziran 2024 sonrasında iki haftadır.