Elkoyma Nedir? Elkoyma Kararı, İtiraz ve Eşyanın İadesi

Kanun, önce eşyanın muhafaza altına alınmasını düzenler. İspat aracı olarak yararlı görülen ya da müsadereye tabi olan eşya veya kazanç, muhafaza altına alınır. Kişi eşyayı rızasıyla teslim etmezse elkoyma kararı gerekir.

Bu ayrım pratikte önemlidir:

• Rızayla teslim: Kişi eşyayı kendi isteğiyle verir; ancak sonradan iade isteyebilir ve teslim tutanağı düzenlenmelidir.
• Elkoyma: Zorla gerçekleştirilir ve mutlaka karar veya yazılı emre dayanmalıdır.

Rızanın varlığı, kanunun aradığı karar şartını her hâlde ortadan kaldırmaz. Özellikle dijital cihazlar bakımından rıza, ayrı bir hâkim kararı ihtiyacını gidermez.

Kural, hâkim kararıdır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emriyle de elkoyma yapılabilir.

Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan elkoymada sıkı bir denetim öngörülmüştür:

1. İşlem, yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur.
2. Hâkim, kararını elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar.
3. Aksi hâlde elkoyma kendiliğinden kalkar.

Bu süreler emredicidir. Onaya sunulmayan veya süresinde karar verilmeyen elkoyma işlemi, ayrıca bir karara gerek olmaksızın hükümsüz hâle gelir. Savunmanın dosyada bu süreleri kontrol etmesi gerekir.

Ayrıca hakkında elkoyma işlemi uygulanan kişi, her zaman hâkimden bu konuda karar verilmesini isteyebilir.

Kanun bazı eşyaların elkoyma dışında bırakıldığını öngörür. Başlıcaları şunlardır:

• Şüpheli veya sanık ile tanıklıktan çekinebilecek kişiler arasındaki mektuplar ve belgeler, bu kişilerin elinde bulundukça,
• basın ve yayın kuruluşları bakımından kanunda öngörülen sınırlamalar,
• avukat ile müvekkil arasındaki mesleki sır kapsamındaki belgeler bakımından öngörülen özel usul.

Bu tür belgeler için itiraz edilmesi hâlinde belgeler ayrı bir zarfa konularak hâkim değerlendirmesine sunulur.

Para, taşınmaz, kara, deniz veya hava ulaşım araçları, banka hesapları, şirket payları, alacaklar ve diğer malvarlığı değerleri üzerinde elkoyma, ancak kanunda tek tek sayılan suçlar bakımından mümkündür. Bu suçlar arasında uyuşturucu madde ticareti, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama, dolandırıcılığın nitelikli hâlleri, ihaleye fesat karıştırma ile devletin güvenliğine karşı suçlar gibi suçlar yer alır.

Bu tür elkoyma bakımından iki ek güvence vardır:

• Suçtan elde edilen değere ilişkin somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebebi bulunmalıdır.
• Karar, kural olarak ağır ceza mahkemesince oy birliğiyle verilir.

Şirket yönetimine kayyım atanması da benzer biçimde sınırlı suç tipleri ve sıkı şartlara bağlanmıştır.

Şüpheli veya sanığa gönderilen ya da onlar tarafından gönderilen mektup ve gönderilere elkoyma, hâkim kararına veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının kararına bağlıdır. Savcının kararı hâkim onayına sunulur; onay verilmezse gönderiler ilgilisine teslim edilir.

İncelenen gönderilerden soruşturma ile ilgisi olmayanlar, gecikmeksizin ilgilisine gönderilir.

Elkoyma süresiz bir tedbir değildir. Soruşturma ve kovuşturma bakımından muhafazasına gerek kalmayan eşya, sahibine veya zilyedine iade edilir. İade kararı:

• soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı veya sulh ceza hâkimi,
• kovuşturma evresinde davaya bakan mahkeme

tarafından verilir.

İade istemi yazılı olarak yapılır ve şu hususları içermelidir:

1. Elkoyma tarihi ve dayanağı karar,
2. eşyanın ayrıntılı tanımı (marka, model, seri numarası, plaka, hesap numarası),
3. mülkiyet veya zilyetliğe ilişkin belgeler (fatura, ruhsat, tapu, sözleşme),
4. eşyanın delil değerinin kalmadığına ilişkin gerekçe (inceleme raporunun alınmış olması, kopyalama işleminin tamamlanmış olması),
5. muhafazanın yol açtığı somut zarar (araç kaybı, ticari faaliyetin durması, değer kaybı).

İade isteminin reddine ilişkin kararlara karşı itiraz yolu açıktır. İtiraz, kararın öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılır.

Üçüncü kişilerin durumu

Elkonulan eşya, şüpheli dışında bir kişiye ait olabilir. Örneğin şirkete ait bir araç, çalışanın işlediği iddia edilen fiil nedeniyle muhafaza altına alınabilir. İyi niyetli üçüncü kişiler de iade isteminde bulunabilir ve ret kararına itiraz edebilir.

Elkonulan eşya, adliye emanet memurluğunda ya da niteliğine göre ilgili kurumun deposunda muhafaza edilir. Muhafazası tehlikeli veya külfetli olan, çabuk bozulacak ya da değer kaybedecek eşya bakımından kanun, satış ve değerlendirme imkânı öngörür. Bu durumda satış bedeli emanete alınır.

Muhafaza sırasında meydana gelen değer kaybı veya hasar, koşulları varsa idarenin sorumluluğu ve tazminat hükümleri çerçevesinde tartışılır.

• Sürelerin denetimi: Kolluk elkoymasında yirmi dört saat ve kırk sekiz saatlik sürelere uyulup uyulmadığı incelenir; uyulmamışsa elkoyma kendiliğinden kalkmıştır.
• İtiraz: Elkoyma kararına ve iade isteminin reddine karşı itiraz edilir.
• Delilin değerlendirilmesi: Hukuka aykırı elkoyma ile elde edilen bulgular hükme esas alınamaz.
• Tazminat: Kanuna uygun olarak yapılmayan elkoyma nedeniyle zarar gören kişi, koruma tedbirleri nedeniyle tazminat isteyebilir.

• Elkoyma tutanağındaki eşya listesini kontrol etmeden imzalamak,
• seri numarası, IMEI, plaka gibi ayırt edici bilgilerin tutanağa yazılmasını istememek,
• kolluk elkoymasında hâkim onayının alınıp alınmadığını takip etmemek,
• iade istemini gerekçesiz ve belgesiz yapmak,
• inceleme raporu tamamlandığı hâlde iade istemeyi geciktirmek,
• ret kararına itiraz süresini kaçırmak,
• üçüncü kişi olarak talep hakkı bulunduğunu bilmemek,
• ticari faaliyetin durmasından doğan zararı belgelememek.

Elkoyma, çoğu zaman soruşturmadan daha uzun sürebilen ve kişinin ekonomik hayatını fiilen durdurabilen bir tedbirdir. Bu nedenle tedbire karşı pasif kalmak yerine, sürelerin denetlenmesi ve delil değerinin sona erdiği anda iade isteminde bulunulması gerekir.

Özellikle şirketler bakımından ticari araçlara, sunuculara ve muhasebe kayıtlarına elkoyma faaliyeti tamamen durdurabilir. Bu tür dosyalarda kopya alınması ve kısmi iade taleplerinin doğru gerekçelendirilmesi kritik önemdedir. Değerlendirme için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.