Tutuklama Şartları Nelerdir? Tutuklamaya İtiraz Nasıl Yapılır?

CMK m. 100 uyarınca tutuklama kararı verilebilmesi için iki temel unsurun birlikte bulunması gerekir.

Kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller

Basit şüphe veya makul şüphe yeterli değildir. Dosyada, kişinin suçu işlediğine dair kuvvetli şüphe oluşturan somut deliller bulunmalıdır. Soyut ihbar, isnat edilen fiile ilişkin belirsiz anlatımlar veya yalnız başka bir şüphelinin beyanı, desteklenmedikçe kuvvetli şüphe için tek başına yeterli görülmeyebilir.

Bir tutuklama nedeninin bulunması

Kanun, tutuklama nedenlerini sınırlı biçimde sayar:

• şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması ya da kaçacağı şüphesini uyandıran somut olguların bulunması,
• delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme girişimi,
• tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişimi.

Bu nedenlerin somut olgularla açıklanması gerekir. Yalnız kanun metninin tekrar edilmesi gerekçe sayılmaz.

Kanun, ağırlığı nedeniyle tek tek saydığı bazı suçlarda tutuklama nedeninin var sayılabileceğini öngörür. Bu suçlar arasında kasten öldürme, nitelikli hâlleriyle yağma, uyuşturucu madde imal ve ticareti, suç işlemek amacıyla örgüt kurma ile devletin güvenliğine karşı suçlar gibi suçlar bulunur.

Burada iki noktanın altını çizmek gerekir:

1. Katalogda yer almak, tutuklamayı zorunlu kılmaz. Kanun bir varsayım tanır, otomatik sonuç öngörmez.
2. Kuvvetli suç şüphesi şartı katalog suçlarda da aranır. Şüphe düzeyi yetersizse katalog niteliği tutuklamayı meşrulaştırmaz.

Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay uygulamasında, katalog suça dayanılarak verilen kararlarda dahi somut gerekçe aranması yerleşik hâle gelmiştir.

Kanun bazı hâllerde tutuklamayı doğrudan yasaklar:

• yalnız adlî para cezasını gerektiren suçlar,
• hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlar.

Bu sınır, çocuklar ve kanunda gösterilen bazı özel durumlar bakımından farklı biçimde uygulanır. Ayrıca tutuklama, işin önemi ile verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri arasında ölçülü olmalıdır. Ölçüsüz tutuklama, şartlar biçimsel olarak varmış gibi görünse bile hukuka aykırıdır.

Soruşturma evresinde tutuklama kararı, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimliği tarafından verilir. Kovuşturma evresinde ise savcının istemiyle veya resen davaya bakan mahkeme karar verir.

Karar verilmeden önce şüpheli veya sanığın sorgusu yapılır. Tutuklama istendiğinde kişinin müdafii yoksa baro tarafından müdafi görevlendirilir; bu, talebe bağlı olmayan zorunlu bir güvencedir.

Tutuklama kararında ve tutuklama isteminin reddine ilişkin kararda hukukî ve fiilî nedenler ile gerekçe gösterilir. Karar, kişiye sözlü olarak bildirilir ve bir örneği yazılmış olarak verilir.

Kanun, tutuklama isteminin reddedilmesi hâlinde bile adlî kontrol uygulanmasına karar verilebileceğini öngörür. Hâkim, tutuklama talebini incelerken daha hafif tedbirlerin yeterli olup olmadığını değerlendirmek zorundadır.

Bu nedenle savunmanın en etkili argümanlarından biri, tutuklama nedenlerinin yurt dışına çıkış yasağı, imza yükümlülüğü, konutu terk etmeme veya güvence gibi tedbirlerle karşılanabileceğini somut biçimde göstermektir.

Tutuklama kararına karşı itiraz yolu açıktır.

• Süre: İtiraz, kararın öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılır. Tutuklu kişi bakımından karar zaten yüze karşı bildirildiğinden süre bu andan işlemeye başlar.
• Nereye verilir: Dilekçe, kararı veren hâkimliğe veya mahkemeye verilir. Tutuklu, bulunduğu ceza infaz kurumu müdürlüğüne de verebilir.
• Mercii: Kararı veren sulh ceza hâkimliği itirazı yerinde görmezse dosya, kanunda gösterilen bir sonraki numaralı sulh ceza hâkimliğine gönderilir. Kovuşturmada mahkemenin kararına karşı itiraz, kanunda gösterilen mercie yapılır.
• İnceleme: İtiraz kural olarak dosya üzerinden incelenir; merci gerekli görürse duruşma açabilir veya ilgilileri dinleyebilir.

İtiraz dilekçesinde yapılması gerekenler şunlardır:

1. Kuvvetli suç şüphesini oluşturan delillerin neden yetersiz olduğunu göstermek,
2. tutuklama nedeninin somut olguyla desteklenmediğini açıklamak,
3. kaçma şüphesini zayıflatan olguları belgelemek (sabit ikamet, aile ve iş bağı, çağrılara uyulmuş olması, kendiliğinden teslim),
4. delillerin büyük ölçüde toplanmış olduğunu ortaya koymak,
5. adlî kontrolün yeterli olacağını gerekçelendirmek,
6. ölçülülük ve makul süre argümanlarını ileri sürmek.

İtiraz dışında iki ayrı yol daha vardır:

• Salıverilme istemi: Şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilmesini isteyebilir. İstem hakkında merci kısa süre içinde karar verir; ret kararına karşı itiraz edilebilir.
• Resen inceleme: Tutukluluk hâli, soruşturma evresinde en geç otuzar günlük süreler içinde sulh ceza hâkimliği tarafından şüpheli veya müdafii dinlenerek incelenir. Kovuşturma evresinde de otuzar günlük sürelerle inceleme yapılır.

Bu inceleme, savunmanın talebine bağlı değildir; ancak her inceleme öncesinde yazılı beyan sunulması etkili bir uygulamadır.

Azamî tutukluluk süreleri, davaya bakacak mahkemeye göre belirlenir:

• Asliye ceza mahkemesinin görev alanına giren işlerde tutukluluk süresi kural olarak bir yılı geçemez; zorunlu hâllerde gerekçe gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.
• Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren işlerde süre kural olarak iki yılı geçemez; zorunlu hâllerde uzatmalarla birlikte kanunda gösterilen üst sınıra ulaşılabilir. Terör suçları ile bazı ağır suçlarda bu üst sınır daha yüksektir.

Süreler soruşturma ve kovuşturma evrelerinin toplamı bakımından değerlendirilir. Kanunî azamî sürenin dolması hâlinde kişi tahliye edilir; ancak hakkında adlî kontrol uygulanabilir.

Evet. Kanuna aykırı olarak tutuklanan, tutuklama nedenleri ve haklarındaki suçlamalar kendisine bildirilmeyen, kanunî hakları hatırlatılmadan veya hatırlatıldığı hâlde yararlandırılmadan tutuklanan kişiler ile hakkında kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilenler koruma tedbirleri nedeniyle tazminat isteyebilir.

İstem, kanunda gösterilen süreler içinde ve ağır ceza mahkemesine yöneltilir.

• İtiraz süresini kaçırmak,
• itiraz dilekçesinde yalnız mağduriyet anlatıp delil değerlendirmesi yapmamak,
• adlî kontrol talebini alternatif olarak hiç ileri sürmemek,
• sabit ikamet, iş ve aile bağını belgelememek,
• otuzar günlük incelemeler öncesinde yazılı beyan sunmamak,
• dosyaya giren yeni delilleri takip etmemek,
• katalog suç nedeniyle itirazın anlamsız olduğunu düşünmek,
• tahliye sonrası adlî kontrol yükümlülüklerini önemsememek.

Tutuklama, ceza yargılamasının en ağır koruma tedbiridir ve gerekçesi denetlenebilir olmak zorundadır. Uygulamada başarılı sonuç alınan itirazların ortak özelliği, kararın gerekçesindeki eksikliği somut olgularla karşılaştırmalı biçimde ortaya koymalarıdır.

Tutuklama kararı verilen dosyalarda ilk yedi gün kritik öneme sahiptir. İtirazın gecikmeden, dosya içeriği incelenerek ve adlî kontrol alternatifi somutlaştırılarak hazırlanması gerekir. Bu süreçte Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.