Ev ve İşyeri Araması Nasıl Yapılır? Arama Kararı Şartları Nelerdir?

Ceza muhakemesinde arama, kime yönelik olduğuna göre ikiye ayrılır.

Şüpheli veya sanıkla ilgili arama

Şüpheli veya sanığın yakalanabilmesi ya da suç delillerinin elde edilebilmesi amacıyla yapılan aramada, makul şüphe aranır. Yani somut olayda kişinin yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği yönünde makul bir beklenti bulunmalıdır.

Diğer kişilerle ilgili arama

Şüpheli veya sanık dışındaki kişilerin yerlerinde yapılacak aramada koşullar daha ağırdır. Bu kişilerin konut, işyeri veya kendilerine ait diğer yerlerinde arama yapılabilmesi için:

• aranan kişinin veya suç delillerinin belirtilen yerlerde bulunduğunun somut olgulara dayalı olarak anlaşılması gerekir.

Bu ayrım, üçüncü kişilerin keyfî aramalara maruz kalmasını önler.

Kural, hâkim kararıdır. Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, ancak hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir.

Cumhuriyet savcısına ulaşılamayan hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emri gündeme gelir. Ancak bu istisna, konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar bakımından uygulanmaz. Yani bir eve ya da işyerine kolluk amirinin yazılı emriyle girilemez.

Karar veya yazılı emirde şunların gösterilmesi gerekir:

1. aramanın nedenini oluşturan fiil,
2. aranılacak kişi, aramanın yapılacağı konut veya diğer yerin adresi ya da eşya,
3. karar veya emrin geçerli olacağı zaman süresi.

Bu unsurları taşımayan, adres veya süre bakımından belirsiz kararlar hukuka aykırılık iddiasının temelini oluşturur.

Kural olarak hayır. Konutta, işyerinde ve diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz. Kanun bu yasağa sınırlı istisnalar getirmiştir:

• suçüstü hâli,
• gecikmesinde sakınca bulunan hâller,
• yakalanmış veya gözaltına alınmış olup da firar eden kişi ya da tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması.

Ayrıca kanun, kamuya açık ve gece açık bulunan bazı yerler bakımından farklı bir rejim öngörür. Gece vakti kavramı, kanunda güneşin batmasından bir saat sonra başlayıp doğmasından bir saat önceye kadar geçen süre olarak tanımlanmıştır.

Aramada hazır bulunma hakkı, işlemin denetlenebilirliğini sağlar.

• Yer sahibi veya zilyedi: Aranacak yerlerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir. Kendisi bulunmazsa temsilcisi, ayırt etme gücüne sahip hısımlarından biri, kendisiyle birlikte oturan bir kişi veya komşusu bulundurulur.
• Müdafi: Şüpheli veya sanığın müdafiinin aramada hazır bulunmasına engel olunamaz. Bu güvence, avukatın gelmesi için makul süre beklenmesini gerektirir.
• İhtiyar heyeti veya komşulardan iki kişi: Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılabilmesi için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur.
• Tercüman: Kişi Türkçe bilmiyorsa veya işitme ve konuşma engeli varsa tercüman görevlendirilir.

Kişinin kendi rızası, kanunun aradığı karar veya emir şartını ortadan kaldırmaz. “İzin verdiniz” denilerek yapılan kararsız arama, hukuka aykırılık iddiasını engellemez.

Avukat büroları bakımından özel bir rejim uygulanır. Avukat büroları, ancak mahkeme kararıyla ve kararda belirtilen olayla ilgili olarak, Cumhuriyet savcısının denetiminde aranabilir. Baro başkanı veya onu temsil eden bir avukatın aramada hazır bulundurulması gerekir.

Arama sonucunda el konulan belgeler hakkında avukatın veya baro temsilcisinin itirazı hâlinde, belgeler ayrı bir zarfa konularak hâkim değerlendirmesine sunulur. Bu güvenceler, müvekkil sırrının korunmasına hizmet eder.

Arama sonunda tutanak düzenlenir. Tutanakta;

• aramanın dayanağı olan karar veya yazılı emir,
• aramanın başlangıç ve bitiş saati,
• hazır bulunanların kimlikleri,
• aranan yerin tanımı,
• ele geçirilen eşyanın ayrıntılı listesi,
• varsa itiraz ve beyanlar

gösterilmelidir. Aramada el konulan eşya varsa, istem üzerine ilgiliye bunları gösteren bir belge verilir. Aramada hiçbir şey ele geçmemiş olsa dahi, istem hâlinde bu durumu belirten bir belge düzenlenir.

Belge talebi çok önemlidir; sonraki aşamalarda hangi eşyanın ne zaman alındığını ispatlamanın en güvenilir yoludur.

Arama, kararda gösterilen suçla ilgili olarak yapılır. Ancak arama sırasında başka bir suça ilişkin delil elde edilirse, bu delil muhafaza altına alınır ve durum gecikmeksizin Cumhuriyet savcısına bildirilir. Savcı, bu delil bakımından ayrı bir soruşturma başlatır ve gerekiyorsa ek karar alır.

Rastlantısal delillerin kullanılabilirliği, ilk aramanın hukuka uygun olup olmadığına sıkı sıkıya bağlıdır. Hukuka aykırı bir arama sırasında bulunan delil, sonradan meşrulaştırılamaz.

Üç ayrı sonuç doğar:

1. Delilin değerlendirilmemesi: Hukuka aykırı yöntemle elde edilen bulgular hükme esas alınamaz. Bu ilke anayasal düzeydedir ve mahkemece resen gözetilir.
2. Tazminat: Kanuna aykırı biçimde yapılan aramadan zarar gören kişi, koruma tedbirleri nedeniyle tazminat hükümleri çerçevesinde devletten tazminat isteyebilir.
3. Ceza ve disiplin sorumluluğu: İşlemi yapan görevliler hakkında suç duyurusunda bulunulabilir.

Savunma, hukuka aykırılık iddiasını en erken aşamada ve somut olgularla ortaya koymalıdır. Sonraki aşamada dile getirilen genel itirazlar çoğu zaman sonuç doğurmaz.

• Arama kararının veya yazılı emrin gösterilmesini istememek,
• kararda yazan adres ile aranan yerin aynı olup olmadığını kontrol etmemek,
• avukat çağırma hakkını kullanmamak,
• komşu veya ihtiyar heyeti üyesi bulundurulmadan aramaya itiraz etmemek,
• ele geçirilen eşyanın listesini okumadan tutanağı imzalamak,
• ele geçen bir şey olmadığında belge istememek,
• itirazları tutanağa geçirtmemek,
• dijital cihazlar için ayrı karar gerektiğini bilmemek,
• gece arama yasağının ihlalini sonradan gündeme getirmek.

Arama, ceza soruşturmasının en çok tartışılan koruma tedbiridir. Çünkü delillerin büyük bölümü bu işlemle elde edilir ve işlemdeki en küçük usul hatası tüm delil zincirini etkileyebilir.

Arama ile karşılaşan kişinin yapması gereken, direnmek değil, süreci doğru biçimde belgelemektir. Kararın gösterilmesi, hazır bulunma haklarının kullanılması, itirazların tutanağa geçirilmesi ve belge talebi sonraki savunmanın temelini oluşturur. Arama ve elkoyma işlemlerine ilişkin değerlendirme için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.