Şüphelinin Hakları Nelerdir? İfade Alma Nasıl Yapılır?

Ayrım yalnız isimden ibaret değildir:

• Şüpheli, soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının yürüttüğü araştırmanın muhatabıdır.
• Sanık, iddianamenin mahkemece kabulünden sonra kovuşturma evresinde yargılanan kişidir.
• Soruşturma evresi kural olarak gizlidir; kovuşturma evresinde duruşmalar kural olarak açıktır.

Buna karşılık savunma haklarının çekirdeği her iki evrede de aynıdır. Susma hakkı, müdafi yardımından yararlanma ve lehe delil toplanmasını isteme hakkı soruşturmanın ilk saatinden itibaren vardır.

CMK m. 147, ifade alma ve sorguda uyulması gereken çerçeveyi belirler. İşleme başlamadan önce şüpheliye şunlar açıklanmak zorundadır:

1. Kimliğinin saptanması: Şüpheli, kimliğine ilişkin soruları doğru cevaplamakla yükümlüdür.
2. İsnat edilen suçun anlatılması: Hangi fiille suçlandığı, tarihi ve niteliği anlaşılır biçimde bildirilir.
3. Müdafi seçme hakkı: Avukat tutma hakkı; avukatın hukuki yardımından yararlanabileceği; müdafiin ifadede hazır bulunabileceği.
4. Baro tarafından müdafi görevlendirilmesi: Avukat tutacak durumu yoksa baro tarafından ücretsiz müdafi atanmasını isteyebileceği.
5. Yakınına haber verme hakkı: Yakalanan veya gözaltına alınan kişinin durumunun bir yakınına bildirileceği.
6. Susma hakkı: Yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmama hakkının bulunduğu.
7. Delil toplanmasını isteme hakkı: Şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını talep edebileceği ve aleyhine olan şüphe nedenlerini ortadan kaldırmak için açıklama yapabileceği.

Bu bildirimlerin yapıldığı tutanağa yazılır. Bildirim yapılmadan alınan ifadenin değeri, savunma hakkının ihlali bakımından ayrıca tartışılır.

Hayır. Susma hakkı, kimsenin kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayıcı beyanda bulunmaya zorlanamaması ilkesinin doğal sonucudur. Şüphelinin konuşmaması, suçu ikrar ettiği ya da suçlu olduğu anlamına gelmez ve tek başına mahkûmiyet gerekçesi yapılamaz.

Uygulamada sık görülen bir yanlış, susmanın “işleri zorlaştıracağı” düşüncesiyle hazırlıksız beyanda bulunulmasıdır. Dosya içeriği görülmeden verilen aceleci bir ifade, sonradan düzeltilmesi çok güç bir çelişki zinciri yaratabilir. Buna karşılık kimlik sorularına doğru cevap verilmesi zorunludur.

Şüpheli, soruşturmanın her aşamasında bir veya birden çok müdafiin yardımından yararlanabilir. Soruşturma evresinde ifade alma sırasında hazır bulunabilecek avukat sayısı kanunla sınırlandırılmıştır; kovuşturmada ise böyle bir sınır yoktur.

Bazı hâllerde müdafi bulundurmak zorunludur ve kişinin talebi aranmaz:

• şüphelinin on sekiz yaşını doldurmamış olması,
• sağır veya dilsiz olması,
• kendisini savunamayacak derecede malul olması,
• alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçun soruşturulması,
• tutuklama talep edilmesi hâlinde tutuklamaya ilişkin işlemler.

Zorunlu müdafiliğin gerektiği bir işlemin avukatsız yapılması, o işlemin hukuka uygunluğunu ciddi biçimde sakatlar.

CMK m. 148, şüphelinin ve sanığın beyanının özgür iradesine dayanması gerektiğini düzenler. Bu iradeyi bozan yöntemler mutlak biçimde yasaktır:

• kötü davranma, işkence, ilaç verme,
• yorma, aldatma, cebir veya tehdit,
• bazı araçların kullanılması,
• kanuna aykırı bir yarar vaat edilmesi.

Bu yollarla elde edilen beyanlar, kişi rıza gösterse bile delil olarak değerlendirilemez. Yasak usuller yalnız fiziksel baskıyı kapsamaz; kişinin uyku, gıda ve dinlenme ihtiyacı karşılanmadan saatlerce sürdürülen işlemler de yorma kapsamında tartışılır.

Müdafi olmadan kollukta alınan ifade

Kanun, ifade almanın kayıt altına alınmasına ilişkin özel bir güvence getirmiştir: müdafi hazır bulunmaksızın kolluk tarafından alınan ifade, hâkim veya mahkeme önünde şüpheli ya da sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bu kural, savunma hakkının pratikte işlemesini sağlayan en önemli güvencelerden biridir.

Bu nedenle kollukta avukatsız verilen bir ifadenin sonradan mahkemede kabul edilmemesi hâlinde, o beyan tek başına mahkûmiyete dayanak yapılamaz. Ancak beyanın dışındaki bağımsız deliller ayrıca değerlendirilir.

İfade, kural olarak kolluk biriminde veya Cumhuriyet başsavcılığında alınır. Uygulamada işleyiş şu sırayı izler:

1. Kimlik tespiti ve haklar bildirimi yapılır, tutanağa yazılır.
2. Müdafi talebi varsa avukat gelinceye kadar işlem bekletilir; baro görevlendirmesi gerekiyorsa istenir.
3. İsnat açıklanır ve şüpheliye anlatmak istedikleri sorulur.
4. Ardından sorular yöneltilir; sorular yönlendirici ve baskıcı olmamalıdır.
5. Beyan tutanağa geçirilir; teknik imkân varsa görüntü ve ses kaydı alınabilir.
6. Tutanak okunur, düzeltme talepleri işlenir ve imzalanır.

Türkçe bilmeyen veya işitme ve konuşma engeli bulunan kişiler için tercüman görevlendirilmesi zorunludur. Tercümansız alınan beyanın güvenilirliği tartışmalı hâle gelir.

Tutanağı imzalamadan önce mutlaka okuyun

İfade tutanağı, söylenenlerin resmî kaydıdır. Uygulamada en sık yaşanan hak kaybı, tutanağın okunmadan imzalanmasıdır. Beyanın yanlış özetlendiğini düşünen kişi, düzeltmenin tutanağa geçirilmesini isteyebilir; talebi karşılanmazsa bu durumu da tutanağa yazdırabilir. İmzadan kaçınma hakkı vardır, ancak bu durumda imzadan kaçınıldığı tutanağa geçirilir.

Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve belgelerden örnek alabilir. Ancak Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimliği, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek hâllerde bu yetkiyi kısıtlayabilir.

Kısıtlama kararı mutlak değildir. Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak, bilirkişi raporları ve şüpheli ile müdafiin hazır bulunmaya yetkili oldukları adli işlemlere ilişkin tutanaklar bakımından kısıtlama uygulanmaz. Dolayısıyla kısıtlama kararı varken bile savunmanın en temel belgelere erişimi engellenemez.

Evet. Soruşturma sırasında yeni deliller ortaya çıktıkça şüphelinin yeniden dinlenmesi mümkündür. Ancak aynı olayla ilgili yeniden ifade alma yetkisi kural olarak Cumhuriyet savcısına aittir; kolluk, savcının yazılı emri olmadan aynı olayla ilgili yeni bir ifade alma işlemi yapamaz.

Çağrıya rağmen gelmeyen kişi hakkında zorla getirme kararı verilebilir. Bu nedenle davetiye veya çağrı kâğıdı ulaştığında sürecin görmezden gelinmemesi, gerekirse mazeret bildirilmesi gerekir.

Tutuklama talebiyle hâkimliğe sevk edilen kişinin dinlenmesi bir sorgu işlemidir ve burada müdafi bulundurulması zorunludur.

• Haklar bildirilmeden başlayan işleme itiraz etmemek,
• avukat talebini sözlü söyleyip tutanağa geçirtmemek,
• dosyayı hiç görmeden ayrıntılı beyanda bulunmak,
• tutanağı okumadan imzalamak,
• kimliğe ilişkin sorulara yanlış cevap vermek,
• yakınlarına haber verilmesini istememek,
• kolluk aşamasındaki beyanın sonradan kolayca değiştirilebileceğini düşünmek,
• tercüman ihtiyacını dile getirmemek,
• ifadeden sonra lehe delillerin toplanmasını talep etmeyi ihmal etmek.

İfade alma, dosyanın kaderini belirleyen ilk ve çoğu zaman en etkili adımdır. Haklarının bildirilmesi, müdafi yardımı, susma hakkı ve tutanağın doğru tutulması usulî ayrıntı değil, adil yargılanma hakkının çekirdeğidir.

Hakkında soruşturma başlatılan kişinin yapması gereken ilk iş, panikle beyanda bulunmak değil, isnadın kapsamını ve dosyadaki delil durumunu öğrenmektir. Soruşturma evresinde alınan doğru bir savunma tutumu, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararla dosyanın kapanmasını sağlayabilir. Somut dosyanız bakımından Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.