Ceza Duruşması Nasıl Görülür? Sanığın Duruşmadaki Hakları Nelerdir?

Mahkeme, iddianameyi kabul ettikten sonra duruşma gününü belirler. Bu aşamada:

• iddianame ve duruşma günü sanığa tebliğ edilir,
• sanık, mağdur, tanıklar ve bilirkişiler duruşmaya çağrılır,
• tutuklu sanığın duruşmada hazır bulundurulması sağlanır,
• taraflarca bildirilen delillerin toplanması için gerekli yazışmalar yapılır.

Tebligat ile duruşma günü arasında sanığa savunmasını hazırlaması için makul bir süre tanınmalıdır. Bu süre tanınmamışsa sanık duruşmada süre talep edebilir.

Duruşmadan önce yapılabilecek en etkili hazırlık, lehe delillerin yazılı dilekçeyle mahkemeden istenmesidir. Kamera kayıtları, HTS kayıtları, banka hareketleri veya kurum yazıları gibi delillerin temini zaman aldığından, talebin ilk duruşmayı beklemeden yapılması süreç yönetimi açısından önemlidir.

CMK m. 191 uyarınca duruşma, sanığın ve müdafiin hazır bulunup bulunmadığının, çağrılan tanık ve bilirkişilerin gelip gelmediğinin saptanmasıyla başlar. Ardından iddianame okunur veya özetlenir.

Sanığın sorgusu şu aşamalardan geçer:

1. Kimlik tespiti: Sanığın kimliği ve açık adresi saptanır.
2. Hakların hatırlatılması: Sanığa yüklenen suç anlatılır; müdafi seçme, susma, delil toplanmasını isteme ve lehine olan hususları ileri sürme hakları hatırlatılır.
3. Sorgu: Sanık, isnat edilen fiil hakkında açıklamada bulunur.
4. Sorular: Mahkeme başkanı veya hâkim, Cumhuriyet savcısı, müdafi, katılan ve vekili sanığa soru yöneltebilir.

Sanığa hakları hatırlatılmadan yapılan sorgu, savunma hakkının ihlali sonucunu doğurabilir. Bu nedenle duruşma tutanağına hakların hatırlatıldığının yazılması usuli bir güvencedir.

Evet. Sanık, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmama, yani susma hakkına sahiptir. Bu hak yalnızca kolluk ve savcılık aşamasında değil, duruşmada da geçerlidir.

Susma hakkının kullanılması aleyhe delil sayılamaz. Sanığın konuşmaması, suçu ikrar ettiği veya inkâr edemediği anlamına gelmez. Sanık, sorgunun bir kısmında konuşup diğer kısmında susabilir; sonraki oturumlarda beyanda bulunmaya karar verebilir.

Uygulamada sanığın önceki beyanlarıyla çelişkiye düşmemesi önemlidir. Kolluk, savcılık ve mahkeme beyanları arasında açıklanamayan çelişkiler, hükmün gerekçesinde değerlendirmeye alınabilir.

Kural olarak sanığın duruşmada hazır bulunması gerekir. CMK m. 193 uyarınca, kanunun ayrık tuttuğu hâller saklı kalmak üzere, hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz. Gelmemesinin geçerli bir nedeni yoksa zorla getirilmesine karar verilebilir.

Bununla birlikte kanun bazı istisnalar öngörmüştür:

• Sanık, sorgusu yapılmış olmak koşuluyla duruşmadan bağışık tutulmasını isteyebilir.
• Mahkeme, sanığın başka yerde bulunması hâlinde istinabe suretiyle sorgusunun yapılmasına karar verebilir.
• Ses ve görüntü aktarımı yoluyla, sanığın bulunduğu yerden duruşmaya katılması sağlanabilir.
• Yalnızca beraat, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilecek hâllerde, sanık hazır bulunmasa da hüküm kurulabilir.

Zorunlu müdafiliğin bulunduğu hâllerde, sanığın yokluğunda müdafi bulunmaksızın duruşma yapılamaz.

Tanıklar duruşmada tek tek ve kural olarak birbirlerinin yüzüne karşı dinlenmez; dinlenen tanık, sonraki tanığın beyanından etkilenmemesi için ayrı ayrı çağrılır. Tanığa önce kimliği sorulur, ardından tanıklıktan çekinme hakkı bulunup bulunmadığı araştırılır ve yemini yaptırılır.

Sanığın akrabalık ilişkisi bulunan kişiler tanıklıktan çekinebilir. Çekinme hakkı hatırlatılmadan alınan beyan, hükme esas alınamaz.

Doğrudan Soru Yöneltme

CMK m. 201, Cumhuriyet savcısına, müdafie ve vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukata tanığa, bilirkişiye ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere doğrudan soru yöneltme yetkisi tanır. Sanık ve katılan ise soru yöneltmeyi mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla ister.

Yöneltilen sorunun ilgisiz veya uygun olmaması hâlinde itiraz edilebilir; itiraz üzerine sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine mahkeme karar verir.

Duruşmada ortaya konulmayan delil hükme esas alınamaz. Belgeler okunur, kayıtlar izlettirilir, keşif ve bilirkişi raporları tartışılır.

Delil talepleri sınırsız değildir. Mahkeme; kanuna aykırı elde edilmiş, ilgisiz, davayı uzatmak amacıyla ileri sürülmüş veya ulaşılması imkânsız delil taleplerini gerekçe göstererek reddedebilir. Ancak reddedilen bir delil talebi, kanun yolu aşamasında yeniden gündeme getirilebilir. Bu nedenle delil talebinin duruşma tutanağına açıkça geçirilmesi büyük önem taşır.

Hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen deliller hükme esas alınamaz. Bu ilke Anayasa ve CMK düzeyinde güvence altındadır; arama, elkoyma veya iletişimin denetlenmesi tedbirlerinde usule aykırılık iddiası varsa bu husus duruşmada ayrıca ileri sürülmelidir.

CMK m. 226 uyarınca sanık, iddianamede gösterilenden farklı bir suçtan cezalandırılacaksa, önce durumun kendisine bildirilmesi ve ek savunma hakkı tanınması gerekir. Cezayı artıran nitelikli hâllerin ilk defa gündeme gelmesi hâlinde de aynı kural uygulanır.

Ek savunma hakkı verilmeden nitelendirmenin değiştirilmesi, savunma hakkının ihlalidir ve kanun yolu incelemesinde bozma sebebi oluşturur. Sanık, ek savunma için süre isteyebilir; mahkeme uygun bir süre verir.

Delillerin toplanması tamamlandığında, CMK m. 216 uyarınca söz sırasıyla verilir:

1. Cumhuriyet savcısı esas hakkındaki mütalaasını sunar.
2. Katılan veya vekili görüşünü açıklar.
3. Sanık ve müdafii esas hakkındaki savunmasını yapar.
4. Cumhuriyet savcısı, katılan veya vekili savunmaya karşı görüşlerini bildirebilir.

Hükümden önce son söz, hazır bulunan sanığa verilir. Bu kural mutlaktır. Sanığa son söz hakkı verilmeden hüküm kurulması, savunma hakkının ihlali sayılır ve tek başına bozma sebebidir. Müdafiin savunma yapmış olması, sanığa son söz verilmesi zorunluluğunu ortadan kaldırmaz.

Duruşmada olup bitenler tutanakla belgelenir. Tutanağa geçmeyen bir beyan, talep veya itiraz, kanun yolu aşamasında ispatlanamaz. Bu nedenle:

• delil talepleri açıkça tutanağa yazdırılmalı,
• tanık beyanındaki çelişkiler tutanakta gösterilmeli,
• usule ilişkin itirazlar sözlü olarak yapılmakla yetinilmeyip tutanağa geçirilmeli,
• ek savunma hakkının verilip verilmediği kontrol edilmelidir.

• Duruşmaya hazırlıksız gelmek ve delil taleplerini son oturuma bırakmak,
• kolluk, savcılık ve mahkeme beyanları arasında çelişki yaratmak,
• tanık listesini süresinde bildirmemek,
• reddedilen delil talebini tutanağa geçirtmemek,
• ek savunma hakkı verilmeden nitelendirme değiştirildiğinde itiraz etmemek,
• son söz hakkını sadece biçimsel bir formalite sanmak,
• duruşmaya mazeretsiz katılmayarak zorla getirme ve tutuklama riskini göze almak,
• gerekçeli kararın tebliğini beklemeden kanun yolu süresinin işlemeye başlamayacağını varsaymak.

Ceza duruşması, sonuçları kişinin özgürlüğünü doğrudan etkileyen bir süreçtir. Savunmanın etkisi büyük ölçüde hazırlığa, delil taleplerinin zamanında ve yazılı biçimde yapılmasına ve usuli hakların doğru anda kullanılmasına bağlıdır.

Susma hakkı, ek savunma hakkı, doğrudan soru yöneltme ve son söz hakkı gibi güvenceler kâğıt üzerinde kalırsa hüküm aleyhe şekillenebilir. Ceza yargılamasında savunma stratejisinin kurulması, duruşma hazırlığı ve delil yönetimi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.