Müdafi Nedir? Zorunlu Müdafilik Hangi Hâllerde Uygulanır?

Şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir. Kanuni temsilcisi varsa o da müdafi seçebilir.

Soruşturma evresinde ifade alma sırasında en çok üç avukat hazır bulunabilir. Kovuşturma evresinde ise sanığın birden fazla müdafii olabilir; duruşmadaki temsil bakımından yönetmelik ve mahkeme uygulaması dikkate alınır.

Soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında avukatın; şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında bulunma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez, kısıtlanamaz.

Bazı hâllerde müdafi bulundurulması kanun gereği zorunludur. Şüpheli veya sanık talep etmese, hatta istemediğini söylese dahi baro tarafından müdafi görevlendirilir.

Müdafi seçebilecek durumda olmama

Şüpheli veya sanık, müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi hâlinde barodan bir müdafi görevlendirilmesi istenir. Bu, ekonomik durumun yetersizliği hâlini kapsar.

Yaş, engellilik ve sağlık durumu

Şüpheli veya sanık onsekiz yaşını doldurmamışsa ya da sağır veya dilsiz ise yahut kendisini savunamayacak derecede malul ise, istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir.

Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar

Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmalarda, şüpheli veya sanığın talebi aranmaksızın müdafi görevlendirilir. Bu, uygulamada zorunlu müdafiliğin en geniş uygulama alanıdır.

Diğer zorunlu müdafilik hâlleri

• Tutuklama isteminde: Şüphelinin sorgusu ve tutuklama talebinin karara bağlanması sırasında müdafi bulundurulur.
• Kaçak sanık hakkında duruşma yapılmasında: Kaçak sanığın müdafii bulunmalıdır.
• Duruşmadan çıkarma hâlinde: Sanığın duruşma düzenini bozması nedeniyle salondan çıkarılması hâlinde savunma hakkı müdafi aracılığıyla kullanılır.
• Gözlem altına alma: Şüpheli veya sanığın akıl hastası olup olmadığının belirlenmesi için gözlem altına alınmasına karar verilebilmesi için müdafiinin dinlenmesi gerekir.
• Çocuk şüpheli ve sanıklar: Çocuk Koruma Kanunu kapsamındaki soruşturma ve kovuşturmalarda müdafi zorunludur.

Zorunlu müdafilik hâllerinde soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısı veya kolluk, kovuşturma aşamasında mahkeme, ilgili barodan müdafi görevlendirilmesini ister. Baro, CMK görevlendirme listesinden bir avukat belirler.

Görevlendirilen müdafiin ücreti, Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir ve şüpheli veya sanıktan alınmaz. Bu ücret, yargılama gideri olarak da hükümlüye yüklenmez.

Şüpheli veya sanık sonradan kendisi bir avukatla anlaşırsa, baro tarafından görevlendirilen müdafiin görevi sona erer.

Hayır. Zorunlu müdafilik hâllerinde müdafi hazır bulunmaksızın alınan ifade veya yapılan sorgu, hukuka aykırı delil niteliğindedir ve hükme esas alınamaz.

Ayrıca müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bu kural, zorunlu müdafilik kapsamında olmayan dosyalarda da geçerlidir ve uygulamada en sık ileri sürülen hukuka aykırılıklardan biridir.

Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması, temyizde mutlak hukuka aykırılık sebebidir.

Şüpheli veya sanık ile müdafiin görüşmesi, yazışması ve telefonla konuşması gizlidir; bu görüşme sırasında başkası bulunamaz ve içerik denetlenemez. Görüşmenin dinlenmesi, kayda alınması veya belgelerinin incelenmesi mümkün değildir.

Tutuklu veya hükümlü ile müdafiin görüşmesi de aynı güvenceye tabidir. Kanunda öngörülen istisnai hâller dışında bu güvenceye dokunulamaz.

Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini harçsız alabilir. Kovuşturma evresinde dosya inceleme yetkisi tamdır.

Soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek hâllerde, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimliği kararıyla müdafiin dosya inceleme ve belge örneği alma yetkisi kısıtlanabilir. Ancak bu kısıtlama mutlak değildir; şu belgeler hakkında kısıtlama uygulanamaz:

• Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak,
• Bilirkişi raporları,
• Şüphelinin hazır bulunmaya yetkili olduğu diğer adli işlemlere ilişkin tutanaklar.

Kısıtlama kararına karşı itiraz yoluna gidilebilir. İddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle kısıtlama kendiliğinden sona erer.

Kanun, belirli ağır suçlarla ilgili soruşturma ve kovuşturmalarda müdafiin görevden yasaklanmasına ilişkin özel bir usul öngörmüştür. Bu, istisnai bir düzenlemedir ve kanunda sayılan sıkı şartlara bağlıdır. Karar, ilgili mahkeme tarafından verilir ve itiraza tabidir.

Menfaat çatışması bulunmadığı sürece bir müdafi, birden fazla şüpheli veya sanığın savunmasını üstlenebilir. Ancak savunmalar arasında çelişki doğması hâlinde aynı müdafiin her ikisini birden temsil etmesi mümkün değildir.

Uygulamada, bir sanığın diğerini suçlayan beyanda bulunması hâlinde menfaat çatışması doğduğu kabul edilir ve ayrı müdafi görevlendirilmesi gerekir.

• İfade ve sorguda hazır bulunmak, hukuki yardımda bulunmak,
• Dosyayı incelemek ve örnek almak,
• Tanıklara ve bilirkişilere doğrudan soru yöneltmek,
• Delil toplanmasını ve keşif yapılmasını talep etmek,
• Tutuklamaya, adli kontrole ve diğer koruma tedbirlerine itiraz etmek,
• Tahliye talebinde bulunmak,
• Uzlaştırma sürecinde şüpheli veya sanığa hukuki destek vermek,
• Kanun yollarına başvurmak,
• İnfaz aşamasında talep ve itirazları yürütmek.

Müdafi, sanığın açık iradesine aykırı olarak kanun yolundan feragat edemez.

• Gözaltında "avukat istemiyorum" diyerek ifade vermek,
• zorunlu müdafilik hâli bulunduğu hâlde müdafisiz alınan ifadeye dayanılmasına itiraz etmemek,
• kolluk ifadesinin sonradan hâkim önünde doğrulanmasının sonuçlarını bilmemek,
• dosya kısıtlama kararına itiraz etmemek,
• menfaat çatışması bulunan sanıkların aynı müdafi ile savunulmasına ses çıkarmamak,
• baro tarafından görevlendirilen müdafi ile iletişim kurmamak,
• müdafi ile görüşme talebini tutanağa geçirtmemek.

Müdafi yardımı, ceza yargılamasında savunmanın teknik ayağıdır ve etkisi en çok soruşturmanın ilk saatlerinde belirginleşir. Gözaltı ve ifade aşamasında verilen beyanlar, dosyanın geri kalanının çerçevesini çizer; bu aşamada müdafi olmaksızın alınan ifadenin sonradan düzeltilmesi çoğu zaman mümkün olmaz.

Zorunlu müdafilik kurallarına aykırılık, yalnız usul eksikliği değil, hükmü etkileyen bir hukuka aykırılıktır ve kanun yolunda ayrıca ileri sürülmelidir. Soruşturmanın ilk aşamasından itibaren savunmanın yürütülmesi, dosya kısıtlama kararlarına itiraz ve hukuka aykırı delil iddialarının değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.