Sağ Kalan Eşin Aile Konutu Üzerindeki Seçimlik Hakkı Nedir?

TMK m. 652 uyarınca sağ kalan eş, eşlerin birlikte yaşadıkları konut ile ev eşyası üzerinde, miras payına mahsup edilmek, yetmezse bedel eklenmek suretiyle kendisine mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilir. Sağ kalan eş bunun yerine daha az kapsamlı olarak yalnızca oturma (intifa) hakkı da talep edebilir. Bu, eşin kendi tercihine bırakılmış bir seçimlik haktır; diğer mirasçılar bu tercihi değiştiremez.

Aynı hak, mirasbırakanın ölümünden önce paylaşmalı mal ayrılığı veya edinilmiş mallara katılma gibi mal rejimlerinden bağımsız olarak, doğrudan miras hukukundan doğar. Talebin kabul edilebilmesi için konutun mirasbırakanın ölüm anında eşlerin fiilen birlikte yaşadıkları konut olması gerekir.

Talep, eşlerin fiilen birlikte yaşadıkları ve mirasbırakana ait olan konutla sınırlıdır. Kiralık konutlarda mülkiyet talebi söz konusu olmaz; ancak kira sözleşmesinin devamı bakımından ayrı hükümler uygulanabilir. Yazlık, ikinci konut veya mirasbırakanın ayrı yaşadığı bir başka taşınmaz, kural olarak bu kapsamda değerlendirilmez.

Sağ kalan eşin talebi yalnızca konutla sınırlı değildir; birlikte yaşanan evdeki mutat ev eşyası da aynı kapsamda değerlendirilir. Bu eşyalar üzerinde de mülkiyet veya kullanım hakkı istenebilir.

Bu hak, miras paylaşımı sürecinde ileri sürülür. Sağ kalan eş, paylaşma anlaşması sırasında veya paylaşma davasında bu talebini açıkça bildirmelidir. Diğer mirasçılar, kanunda öngörülen özel hâller dışında bu talebi reddedemez; ancak konutun değerinin eşin miras payını aşması hâlinde eşin fark bedeli ödemesi gerekebilir.

Sağ kalan eşin bu talebi, kendi miras payına mahsup edilerek kullanıldığı sürece diğer mirasçıların saklı payını ihlal etmez. Ancak konutun değeri eşin miras payını önemli ölçüde aşıyor ve eş bu farkı ödemiyorsa veya mirasbırakan sağlığında konutu farklı bir kişiye vasiyet etmişse, talep ile diğer mirasçıların saklı payı arasında bir çatışma doğabilir. Bu durumda tenkis davasına ilişkin TMK m. 571'deki hak düşürücü süreler ayrıca dikkate alınmalıdır.

Hayır. Bu hak, sağ kalan eşin TMK m. 499'daki miras payını artıran bağımsız bir hak değildir; eşin zaten sahip olduğu payın, belirli bir mal (konut ve eşyası) üzerinde somutlaşmasını sağlayan bir tahsis mekanizmasıdır. Eş, bu hakkı kullandığında konutun değeri miras payından düşülür.

Kanun bu talep için özel bir hak düşürücü süre öngörmemiştir; ancak talebin miras paylaşımı tamamlanmadan, mümkünse mirasın açılmasından kısa süre sonra ileri sürülmesi tavsiye edilir. Paylaşma kesinleştikten ve konut üçüncü kişilere devredildikten sonra bu hakkın kullanılması fiilen imkânsız hâle gelebilir.

Evet, eş bu hakkı kullanıp kullanmamakta serbesttir. Eş, konutta oturmak istemiyorsa veya farklı bir paylaşım tercih ediyorsa, bu talebi hiç ileri sürmeyebilir ve miras payını genel usulde alabilir.

Diğer mirasçılar, konutun kanunda aranan niteliklere (fiilen birlikte yaşanan konut olma şartı) sahip olmadığını veya değer tespitinin hatalı yapıldığını ileri sürebilir. Bu tür itirazlar mahkemede bilirkişi incelemesiyle çözülür.

Konutun ve ev eşyasının değeri, mirasbırakanın ölüm tarihindeki rayiç değer esas alınarak belirlenir. Bu değer, taraflar arasında anlaşma sağlanamıyorsa bilirkişi incelemesiyle tespit edilir. Değer tespitinde konutun bulunduğu bölge, yapı niteliği, kullanım durumu ve varsa üzerindeki takyidatlar (ipotek, haciz gibi) dikkate alınır. Ev eşyasının değeri de ayrıca ve mutat kullanım ölçüsünde değerlendirilir; olağandışı değerli koleksiyon parçaları veya ayrı bir hukuki niteliği olan eşyalar bu kapsamın dışında kalabilir.

Evet. Talebin kabulüyle konut sağ kalan eşin kişisel mülkiyetine geçtiğinden, eş bu konut üzerinde tam tasarruf yetkisine sahip olur ve dilerse satabilir, kiraya verebilir veya üzerinde başka bir hak tesis edebilir. Bu, oturma (intifa) hakkının tercih edilmesi hâlinden farklıdır; oturma hakkı yalnızca kullanım yetkisi verir, mülkiyeti sağ kalan eşe geçirmez ve devredilemez.

Eş bu talebi ileri sürmüşse ve talep kabul görmüşse, diğer mirasçılar konut üzerinde artık hak sahibi değildir ve konutu satamaz. Talep henüz ileri sürülmeden veya değerlendirilmeden önce diğer mirasçıların konutu üçüncü kişiye devretmesi ise eşin hakkını fiilen tehlikeye atabilir; bu ihtimalde eş, tedbir taleplerine başvurma imkânını değerlendirebilir.

Bu talebe ilişkin uyuşmazlıklar, miras paylaşımı veya ortaklığın giderilmesi davası kapsamında görülür. Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesi, yetkili mahkeme ise mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir.

Sağ kalan eşe konut üzerinde tercih hakkı tanınması, birçok Avrupa hukuk sisteminde de benzer biçimde düzenlenen, sosyal amaçlı bir korumadır. Türk hukukundaki düzenleme, eşin miras payına mahsup edilmek suretiyle mülkiyet veya oturma hakkı arasında seçim yapabilmesini sağlayarak, hem sağ kalan eşin barınma ihtiyacını korur hem de diğer mirasçıların ekonomik haklarını tamamen ortadan kaldırmaz; iki menfaat arasında bir denge kurar.

Talebin dayanağı olan "fiilen birlikte yaşama" olgusu, ikametgâh kayıtları, tanık beyanları, fatura ve abonelik bilgileri gibi delillerle ispatlanabilir. Konutun ve eşyanın güncel değeri, bilirkişi incelemesiyle belirlenir.

• Bu hakkın miras payına ek bir hak olduğunu düşünmek,
• kiralık konutlarda da mülkiyet talep edilebileceğini sanmak,
• talebi paylaşma kesinleştikten sonra ileri sürmeye çalışmak,
• ev eşyası üzerindeki hakkı gözden kaçırmak,
• konutun değeri ile miras payı arasındaki farkın nasıl kapatılacağını önceden değerlendirmemek.

Sağ kalan eşin aile konutu üzerindeki seçimlik hakkı, miras paylaşımı sürecinde zamanında ve doğru biçimde ileri sürülmesi gereken önemli bir haktır. Konutun niteliği, değeri ve diğer mirasçıların saklı payıyla ilişkisi somut olaya göre ayrıca değerlendirilmelidir. Bu hakkın kullanılması ve miras paylaşımına etkisi konusunda Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.