Yabancıların Türkiye'de Mirasçılığı ve Mütekabiliyet Esası

Türk milletlerarası özel hukuku, miras ilişkilerinde temel olarak mirasbırakanın vatandaşlığını esas alan bir bağlama noktası benimser. MÖHUK m. 20 uyarınca miras, ölenin millî hukukuna tabidir. Yani mirasbırakan yabancı uyrukluysa, kimlerin mirasçı olacağı, mirasçılık payları ve saklı pay gibi konular kural olarak mirasbırakanın vatandaşı olduğu ülkenin hukukuna göre belirlenir.

Aynı hüküm, önemli bir istisna içerir: Türkiye'de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır. Bu, "yerinde bulunan malın hukuku" ilkesinin bir yansımasıdır. Sonuç olarak yabancı uyruklu bir mirasbırakanın mirası, taşınır mallar ve yurt dışındaki taşınmazlar bakımından kendi millî hukukuna, Türkiye'deki taşınmazlar bakımından ise Türk hukukuna tabi olabilir. Bu ayrım, aynı mirasbırakanın terekesi için iki farklı hukukun bir arada uygulanmasına yol açabilir.

Kural olarak evet; ancak bu hak, Türk hukukunun yabancıların taşınmaz edinimine ilişkin genel sınırlamalarından bağımsız değildir. Türk mevzuatı, yabancı gerçek kişilerin Türkiye'de taşınmaz edinmesini belirli koşullara ve sınırlamalara tabi tutar. Miras yoluyla edinim, kural olarak iradi bir edinim işlemi olmadığından bu sınırlamalardan bazı yönlerden farklı değerlendirilir; ancak bazı özel bölgelerde (askerî yasak bölgeler, stratejik alanlar gibi) miras yoluyla edinilen taşınmazların da tasfiyeye tabi tutulabileceği unutulmamalıdır.

Yabancıların Türkiye'de taşınmaz edinmesinde tarihsel olarak önemli bir rol oynayan ilke, mütekabiliyet (karşılıklılık) esasıdır. Bu ilkeye göre, bir yabancı devletin vatandaşının Türkiye'de taşınmaz edinebilmesi, o devletin de Türk vatandaşlarına kendi ülkesinde taşınmaz edinme imkânı tanımasına bağlı tutulmuştur. Türk mevzuatı zaman içinde bu esası önemli ölçüde yumuşatmış ve birçok ülke vatandaşı için mütekabiliyet aranmaksızın edinim imkânı tanımıştır; ancak halen bazı ülke vatandaşları veya bazı özel durumlar bakımından mütekabiliyetin araştırılması gerekebilir. Bu nedenle somut olayda mirasçının uyruğuna göre güncel durumun ayrıca kontrol edilmesi gerekir.

Hayır. Mirasçılık hakkının kendisi, mütekabiliyet ilkesinden bağımsız olarak doğar; miras yoluyla intikal eden taşınmazın mirasçı adına tescil edilip edilemeyeceği ayrı bir sorundur. Mütekabiliyet veya diğer edinim sınırlamaları nedeniyle taşınmaz mirasçı adına tescil edilemiyorsa, uygulamada bu taşınmazın değerinin tasfiyesi veya bedele dönüştürülmesi yoluna gidilebilir; mirasçının hakkı tamamen kaybolmaz, ancak fiilî kullanım şekli değişebilir.

Yabancı uyruklu bir mirasçı da diğer mirasçılar gibi Türkiye'de mirasçılık belgesi talep edebilir. Bu süreçte yabancı mirasçının kimliği, nüfus veya soybağı kayıtları, yabancı resmî makamlarca düzenlenmiş belgelerle ve gerekiyorsa onaylı tercümeleriyle ispatlanır. Yabancı unsur bulunan dosyalarda mahkeme, mirasbırakanın millî hukukunun içeriğini de araştırabilir; bu araştırma bilirkişi incelemesi gerektirebilir.

Bir Türk vatandaşının yurt dışında bulunan taşınmazına, mirasbırakanın Türk vatandaşı olması nedeniyle kural olarak Türk miras hukuku uygulanır; ancak taşınmazın bulunduğu ülkenin hukuku da kendi taşınmazları için kendi hukukunu uygulamakta ısrarcı olabilir. Bu tür durumlarda iki ülke hukuku arasında çatışma doğabilir ve taşınmazın bulunduğu ülkede ayrıca bir tereke işlemi (tenfiz veya yerel mirasçılık süreci) yürütülmesi gerekebilir.

• mirasbırakanın ve mirasçıların kimlik ve nüfus kayıtları,
• yabancı resmî makamlarca düzenlenmiş ölüm belgesi ve mirasçılık belgesi (varsa),
• apostil veya konsolosluk onayı ile onaylanmış belgeler,
• yeminli tercüme,
• mirasbırakanın millî hukukunun içeriğine ilişkin bilgi veya bilirkişi raporu.

Türk mahkemesinden veya noterinden alınan bir mirasçılık belgesinin yurt dışında doğrudan hüküm ve sonuç doğurup doğurmayacağı, ilgili ülkenin kendi mevzuatına bağlıdır. Bazı ülkeler bu belgeyi doğrudan kabul ederken, bazıları kendi usullerine göre ayrı bir tanıma işlemi veya yerel bir mirasçılık sürecinin tamamlanmasını arayabilir. Bu nedenle yurt dışında da işlem yapılması gerekiyorsa, belgenin o ülkede geçerli olup olmadığının önceden araştırılması gerekir.

Türk mevzuatı, yabancı gerçek kişilerin Türkiye'de taşınmaz edinmesini düzenlerken hem ülke bazlı hem de toplam alan bazlı bazı sınırlamalar öngörebilir. Bu sınırlamalar zaman içinde değişikliğe uğrayabildiğinden, aynı ülke vatandaşları için birkaç yıl önce geçerli olan bir kural, bugün farklı şekilde uygulanıyor olabilir. Bu nedenle mirasçının uyruğuna göre güncel durumun, işlemin yapılacağı tarihte ayrıca teyit edilmesi gerekir.

Yabancılık unsuru taşıyan mirasçılık uyuşmazlıklarında görevli mahkeme, talebin niteliğine göre sulh hukuk veya asliye hukuk mahkemesidir. Yetkili mahkeme kural olarak mirasbırakanın Türkiye'deki son yerleşim yeri, taşınmazın bulunduğu yer veya kanunda öngörülen diğer özel yetki kurallarına göre belirlenir.

Mirasbırakan hem Türk hem yabancı vatandaşlığına sahipse, Türk hukukunda kural olarak Türk vatandaşlığı esas alınır ve miras ilişkisine Türk hukuku uygulanır. Bu kural, çifte vatandaşlığı bulunan kişilerin mirasçıları bakımından uygulanacak hukuk konusunda önemli bir belirlilik sağlar; ancak mirasbırakanın diğer vatandaşı olduğu ülkenin kendi hukuku da kendi ülkesindeki mallar için ayrıca ısrarcı olabilir ve bu durumda hukuk çatışması gündeme gelebilir.

• Mirasbırakan yabancı uyrukluysa Türk hukukunun hiç uygulanmayacağını düşünmek,
• Türkiye'deki taşınmazlar için de mirasbırakanın millî hukukunun uygulanacağını sanmak,
• mütekabiliyet sorununu, mirasçılık hakkının tamamen ortadan kalkması olarak yorumlamak,
• yabancı belgelerin apostil veya tercüme işlemleri yapılmadan mahkemeye sunulması,
• yabancı mirasçının Türkiye'de hiçbir şekilde mirasçılık belgesi alamayacağını düşünmek.

Yabancılık unsuru taşıyan miras dosyalarında hem uygulanacak hukukun doğru tespiti hem de taşınmaz edinimine ilişkin güncel sınırlamaların araştırılması gerekir. Bu iki başlığın gözden kaçırılması, mirasçılık belgesinin sonradan sorgulanmasına veya taşınmazın tescilinde beklenmedik engellerle karşılaşılmasına yol açabilir. Somut olayınızda yabancılık unsuru taşıyan mirasçılık sürecinin yönetilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.