Gaiplik Kararı Mirasçılık Hakkını Nasıl Doğurur?

TMK m. 32 uyarınca ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölümü hakkında kuvvetli bir olasılık varsa, hakları bu ölümle etkilenecek olan kişilerin başvurusu üzerine mahkeme, o kimse hakkında gaiplik kararı verebilir. Gaiplik, kişinin öldüğünün doğrudan tespit edilmesi değil, ölüm ihtimalinin belirli koşullar altında hukuken kabul edilmesidir.

Gaiplik kararı talep edebilecek kişiler arasında, hakları söz konusu ölümden etkilenecek olan mirasçılar, eş ve alacaklılar yer alır.

Kanun, kaybolma şekline göre farklı bekleme süreleri öngörür. Ölüm tehlikesi (deprem, kaza, savaş, doğa olayı gibi) içinde kaybolma hâlinde daha kısa bir süre; kişiden hiçbir haber alınamaması hâlinde ise daha uzun bir süre geçmesi aranır. Somut olayda hangi sürenin uygulanacağı, kaybolmanın niteliğine göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Hayır. Gaiplik kararı verilmedikçe, kayıp kişinin mirası kesin olarak açılmış sayılmaz ve mirasçılar mirası kesin biçimde kazanamaz. Bu nedenle mirasçıların mirası fiilen ve tam yetkiyle kullanabilmesi için önce gaiplik kararının kesinleşmesi gerekir.

Mahkeme, gaiplik kararı kesinleşmeden önce de tereke üzerinde koruma önlemleri alınmasını sağlayabilir; mirasçıların terekeyi yönetmesine geçici olarak izin verilebilir. Ancak TMK m. 35 uyarınca mirasçıların mirası tam ve kesin biçimde teslim alabilmesi için mahkemenin bu konuda güvence göstermelerini isteme yetkisi vardır. Mirasçılar, gaip kişinin sağ çıkması ihtimaline karşı, aldıkları malları geri verebileceklerine dair güvence göstererek terekeyi teslim alabilir.

Güvence gösterme yükümlülüğü, gaip kişinin sağ olma ihtimalinin makul ölçüde ortadan kalktığı kabul edilen bir süre boyunca devam eder. Bu süre boyunca mirasçılar, teslim aldıkları tereke değerlerini dikkatli kullanmak ve gerektiğinde iade edebilecek durumda bulunmakla yükümlüdür. Sürenin sonunda güvence kaldırılabilir ve mirasçılar tereke üzerinde tam hak sahibi olur.

Gaiplik kararı, ölümün kesin kanıtı değil, hukuki bir karinedir. Gaip ilan edilen kişinin sağ olduğu sonradan anlaşılırsa, gaiplik kararı geçersiz hâle gelir ve mirasçılar teslim aldıkları malları, elde ettikleri gelirlerle birlikte iade etmekle yükümlü olabilir. Bu ihtimal, güvence gösterme kurumunun temel amacını oluşturur.

Hayır. Gaiplik kararı, mirasın açılabilmesi için bir ön şarttır; kimlerin mirasçı olduğunu somut olarak göstermez. Gaiplik kararı kesinleştikten sonra, mirasçılık belgesi ayrıca ve olağan usulle talep edilmelidir.

TMK m. 599'daki külli halefiyet ilkesi burada da geçerlidir; ancak uygulanabilmesi için önce mirasın hukuken açılmış sayılması, yani gaiplik kararının kesinleşmesi gerekir. Gaiplik kararı kesinleştikten sonra miras, mirasbırakanın öldüğü kabul edilen tarih itibarıyla açılmış sayılır.

Gaip kişinin eşi, gaiplik kararı kesinleşmeden önce yeniden evlenmek isterse, bunun için ayrıca mahkemeden izin alması gerekebilir; bu konu evlilik birliğinin sona ermesine ilişkin ayrı hükümlerle düzenlenir ve miras hukukundan bağımsız değerlendirilir.

Gaiplik kararı, kendiliğinden verilmez; hakları etkilenen ilgililerin başvurusu gerekir. Mirasçılar bu başvuruyu yapmazsa, kayıp kişinin malvarlığı ve hukuki durumu belirsiz kalmaya devam eder; ne mirasçılık belgesi düzenlenebilir ne de tereke fiilen paylaştırılabilir. Bu nedenle uzun süre haber alınamayan bir yakının malvarlığı üzerinde hak iddia edecek kişilerin, sürecin başlatılması için gecikmeden mahkemeye başvurması gerekir.

Gaiplik kararı, mahkeme kararıyla kurulan hukuki bir karinedir ve belirli bir yargılama süreci gerektirir. Buna karşılık bazı olaylarda (örneğin bir kazada birlikte bulunan kişilerin cesetlerine ulaşılamaması) doğrudan ölüm karinesi de gündeme gelebilir; bu iki kurum benzer sonuçlara hizmet etse de farklı ispat standartlarına ve farklı başvuru yollarına tabidir. Somut olayda hangi yolun izleneceği, kaybolmanın koşullarına göre belirlenmelidir.

Gaiplik kararı, ilgilinin yerleşim yeri veya son yerleşim yeri mahkemesinden istenir. Karar, ilan yoluyla duyurulur ve belirli bir süre sonunda kesinleşir. Gaiplik kararının kesinleşmesinden sonra mirasçılık belgesi talebi sulh hukuk mahkemesine yapılır.

Gaiplik kararı için aranan bekleme süreleri, kaybolmanın niteliğine göre değişir ve kanunda ayrıca düzenlenmiştir. Mirasçıların güvence gösterme yükümlülüğünün süresi de mahkeme kararında belirlenir. Bu süreler somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmelidir.

Gaiplik kararı kesinleşmeden önceki dönemde de kayıp kişinin malvarlığının korumasız kalmaması gerekir. Bu amaçla mahkeme, gerekli görürse terekenin yönetimi için bir kayyım atayabilir veya koruma önlemleri alınmasına karar verebilir. Kayyım, tereke mallarını muhafaza eder, zorunlu ödemeleri yapar ve gaiplik süreci sonuçlanana kadar malvarlığının değer kaybetmemesi için gerekli tedbirleri alır. Bu düzenleme, hem kayıp kişinin sağ çıkması hem de gaiplik kararı verilmesi ihtimallerine karşı dengeli bir koruma sağlar.

• Kayıp kişinin uzun süre haber alınamamasına rağmen doğrudan mirasçılık belgesi talep etmeye çalışmak,
• gaiplik kararı ile mirasçılık belgesini aynı işlem sanmak,
• güvence gösterme yükümlülüğünü göz ardı ederek tereke mallarını serbestçe elden çıkarmak,
• gaip kişinin sağ çıkma ihtimalini hesaba katmadan tereke değerlerini tüketmek,
• gaiplik kararı talebinde bekleme sürelerinin dolup dolmadığını kontrol etmemek.

Gaiplik kararı, kayıp bir kişinin mirasının hukuken açılabilmesi için zorunlu bir aşamadır ve mirasçıların hem hızlı hem de güvenli biçimde hareket etmesini gerektirir. Güvence gösterme yükümlülüğünün doğru yönetilmemesi, gaip kişinin sağ çıkması hâlinde mirasçılar için ciddi iade yükümlülükleri doğurabilir. Somut olayınızda gaiplik başvurusu ve mirasın açılması süreci için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.