Mirasçı Bulunmaması Hâlinde Devletin Mirasçılığı Nasıl İşler?

TMK m. 501 uyarınca mirasçı bırakmaksızın ölen bir kimsenin mirası Devlete geçer. Bu sonucun doğabilmesi için:

• birinci, ikinci ve üçüncü zümrede hiçbir kan hısmının bulunmaması veya bulunanların tamamının mirası reddetmiş ya da yoksun sayılmış olması,
• sağ kalan eşin bulunmaması,
• geçerli bir vasiyetname veya miras sözleşmesiyle atanmış mirasçının bulunmaması

gerekir. Bu şartların hepsi birlikte gerçekleşmedikçe miras Devlete geçmez; kanun önce kan hısımlarını, sonra eşi, sonra atanmış mirasçıları arar.

Devletin mirasçılığı, kan hısımlarının veya atanmış mirasçıların mirasçılığından farklı bir niteliğe sahiptir. Devlet, mirası kişisel bir hak olarak değil, sahipsiz kalan malvarlığının kamu düzenine uygun biçimde tasfiyesini sağlamak amacıyla edinir. Bu nedenle Devletin mirasçılığında kural olarak resmî tasfiye usulü uygulanır.

Mirasçı bulunmadığı için mirası kimin fiilen teslim alıp yöneteceği belirsiz olduğundan, tereke resmî tasfiyeye tabi tutulur. TMK m. 612 ve devamı hükümleri çerçevesinde bir tasfiye memuru atanır; bu memur tereke mallarını tespit eder, alacaklıları ilan yoluyla davet eder, borçları öder ve kalan değeri Devlete intikal ettirir. Bu süreç, mirasçıların bilinmediği veya hiç bulunmadığı durumlarda tereke üzerindeki hakların düzenli ve şeffaf biçimde çözülmesini sağlar.

Resmî tasfiye sürecinde mirasbırakanın alacaklıları, ilan edilen süre içinde alacaklarını bildirmekle yükümlüdür. Bildirilen alacaklar incelenir ve tereke değerinden karşılanabildiği ölçüde ödenir. Terekenin borçları aktif değerini aşarsa, iflas hükümlerine göre tasfiye yapılabilir. Bu sayede mirasçısı olmayan bir kişinin borçları da adil biçimde çözüme kavuşturulur.

Devlete geçen bir miras üzerinde sonradan gerçek bir mirasçının varlığı ortaya çıkarsa, bu kişi miras sebebiyle istihkak davası açarak kendi mirasçılık hakkını ileri sürebilir. Böyle bir durumda Devletin edindiği mal ve haklar, mirasçılık hakkı ispatlandığı ölçüde gerçek mirasçıya iade edilir. Bu nedenle Devletin mirasçılığı, nihai ve geri alınamaz bir hak değildir; gerçek mirasçının ortaya çıkması hâlinde bu durum yeniden değerlendirilir.

Mirasçı bulunup bulunmadığının tespiti, titiz bir araştırma gerektirir. Nüfus kayıtları, üç zümredeki tüm olası hısımlar, evlatlık ilişkisi, evlilik dışı soybağı ihtimalleri ve varsa vasiyetname kayıtları araştırılmadan mirasın Devlete geçtiği sonucuna varılamaz. Uygulamada bu araştırma, ilgili idari makamlar ve mahkeme aracılığıyla yürütülür; ilan yoluyla mirasçı olduğunu iddia edenlere başvuru imkânı tanınır.

Mirasbırakanın geçerli bir vasiyetnamesi veya miras sözleşmesi varsa, mirasçı bırakmaksızın ölme hâli gerçekleşmez; miras önce atanmış mirasçılara veya belirli mal vasiyeti alacaklılarına göre paylaştırılır. Devletin mirasçılığı ancak hem kan hısmı hem atanmış mirasçı hiç bulunmadığında gündeme gelir.

Uygulamada bazı kişiler, uzak akrabalarının bulunmadığını veya bulunamayacağını düşünerek miras planlaması yapmayabilir. Ancak üçüncü zümreye kadar (büyükanne-büyükbaba ve onların altsoyu) kapsamlı bir araştırma yapılmadan mirasın Devlete geçtiği sonucuna varmak doğru değildir. Aksine, vasiyetname veya miras sözleşmesi düzenlemek isteyen kişiler için Devletin mirasçılığı ihtimali, mirasın belirli bir kişiye veya kuruma bırakılmak istenmesi hâlinde önemli bir planlama gerekçesi oluşturabilir.

Resmî tasfiyeye karar verilmesi hâlinde atanan tasfiye memuru, önce tereke mallarının eksiksiz bir envanterini çıkarır, gerekiyorsa koruma önlemleri alır ve terekeyi kötüye kullanılmaktan korur. Ardından mirasbırakanın alacaklılarını ilan yoluyla davete çağırır; bildirilen alacaklar incelenir, tartışmalı olanlar gerekirse dava yoluyla çözülür. Tereke malları, borçların ödenmesi için gerekiyorsa paraya çevrilir. Bu işlemlerin tamamlanmasından sonra kalan net değer, mirasçı bulunmadığı kesinleşmişse Devlete intikal ettirilir.

Mirasçısı bulunmayan bir kişinin yurt dışında da malı varsa, bu mallar bakımından ilgili ülkenin kendi mevzuatı ve resmî makamları devreye girer; Türkiye'deki resmî tasfiye süreci yalnızca Türkiye'de bulunan tereke unsurlarını kapsar. Bu nedenle sınır ötesi unsur taşıyan dosyalarda, birden fazla ülkede paralel işlemler yürütülmesi gerekebilir.

Mirasçı bulunup bulunmadığının tespiti ve resmî tasfiye talebi sulh hukuk mahkemesinden istenir. Sonradan ortaya çıkan bir mirasçının açacağı miras sebebiyle istihkak davası ise asliye hukuk mahkemesinde görülür. Yetkili mahkeme, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir.

Miras sebebiyle istihkak davası belirli sürelere tabidir; süre, davacının mirasçılık hakkını öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Bu nedenle sonradan ortaya çıkan mirasçıların, öğrenir öğrenmez gecikmeden hukuki yollara başvurması önemlidir.

Mirasın Devlete geçmesi kuralı, yalnızca mali bir sonuç doğurmakla kalmaz; sahipsiz malların belirsiz biçimde ortada kalmasını, üçüncü kişilerce haksız biçimde el konulmasını veya terkedilmiş taşınmazların çevreye ve komşu parsellere zarar vermesini de önler. Bu yönüyle düzenleme, yalnızca mirasçısız kişinin malvarlığının bir sahibe kavuşturulmasını değil, aynı zamanda mülkiyet düzeninin ve kamu güvenliğinin korunmasını da amaçlar.

• Üçüncü zümreye kadar tüm hısımlar araştırılmadan mirasın Devlete geçtiği sonucuna varmak,
• vasiyetname veya miras sözleşmesi olup olmadığını kontrol etmeden resmî tasfiye talep etmek,
• Devletin mirasçılığını, gerçek mirasçının hiçbir zaman hak talep edemeyeceği şeklinde yorumlamak,
• terekenin borçlarının, mirasçı bulunmadığı için kendiliğinden ortadan kalkacağını düşünmek,
• alacaklıların ilan sürecini takip etmemesi.

Mirasın Devlete geçmesi, ancak kapsamlı ve doğru bir mirasçılık araştırması sonucunda söz konusu olabilecek istisnai bir durumdur. Bu sürecin usulüne uygun yürütülmesi, hem gerçek mirasçıların haklarının korunması hem de alacaklıların adil biçimde tatmin edilmesi bakımından önemlidir. Somut olayınızda mirasçı araştırması veya resmî tasfiye süreci için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.