Bağışlama Sözleşmesi Nedir? Geri Alınması (Rücu) Şartları

TBK m. 285 ve devamı, bağışlamayı ikiye ayırır:

• Elden bağışlama: Bağışlayanın, bağışlanan şeyi doğrudan bağışlanana teslim etmesiyle tamamlanan bağışlama. Herhangi bir şekil şartına tabi değildir; teslimle birlikte hüküm doğurur.
• Bağışlama vaadi: Bağışlayanın ileride bir edimi yerine getirmeyi taahhüt ettiği, henüz teslim veya devrin gerçekleşmediği bağışlama. Bu tür, TBK m. 288 uyarınca yazılı şekle tabidir; taşınmaz bağışlama vaadi ise resmî şekilde yapılmalıdır.

Şekle aykırı yapılan bağışlama vaadi geçersizdir. Ancak vaat edilen edim ifa edilmiş, yani bağışlanan şey fiilen teslim edilmişse, şekil eksikliği sonradan giderilmiş sayılabilir.

Bağışlayan, bağışlamayı bir yüklemeye (koşula) bağlayabilir. Örneğin bağışlanana belirli bir davranışta bulunma, belirli bir amaç için harcama yapma veya üçüncü kişiye edimde bulunma yükümlülüğü getirilebilir. Yükleme, bağışlamanın karşılıksızlık niteliğini ortadan kaldırmaz; ancak yükümün yerine getirilmemesi, bağışlamadan dönme sebebi oluşturabilir.

Bağışlamanın geçerli olabilmesi için:

• bağışlayanın fiil ehliyetine sahip olması,
• kazandırmanın karşılıksız olması ve bağışlama iradesiyle yapılması,
• bağışlama vaadinde yazılı (taşınmazda resmî) şeklin gözetilmesi,
• bağışlananın kazandırmayı kabul etmesi

gerekir. Aile içi devirlerde bağışlamanın, aslında satış veya miras payından mahrum bırakma amacıyla yapılan muvazaalı bir işlem olup olmadığı ayrıca incelenmelidir. Muris muvazaası iddiaları, miras hukuku bakımından bağışlamadan farklı bir dava türüne konu olur.

TBK m. 295, bağışlamanın geri alınabileceği sebepleri sınırlı sayıda (numerus clausus) olarak düzenler. Bu sebepler dışında bir gerekçeyle bağışlamadan dönülemez:

1. Bağışlananın ağır suç işlemesi: Bağışlanan, bağışlayana veya onun yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemişse,
2. Kanuni yükümlülüğe aykırı davranış: Bağışlanan, bağışlayana veya yakınlarına karşı kanundan doğan bir yükümlülüğü önemli ölçüde yerine getirmemişse,
3. Yüklemenin yerine getirilmemesi: Yüklemeli bağışlamada bağışlanan, haklı bir sebep olmaksızın yüklemeyi yerine getirmemişse.

Bu sebeplerin her biri somut olayda ayrıca ispatlanmalıdır. "Ağır suç" ve "kanuni yükümlülük" kavramlarının kapsamı, bağışlayan ile bağışlanan arasındaki ilişkinin niteliğine (aile bağı, bakım ilişkisi vb.) göre değerlendirilir.

Bağışlama vaadinde, vaat edilen kazandırma henüz ifa edilmeden önce bağışlayanın mali durumu; kendisinin veya yakınlarının geçimini tehlikeye düşürecek ölçüde olağanüstü kötüleşmişse, bağışlayan vaadi yerine getirmekten kaçınabilir. Bu, ifa edilmiş bir bağışlamanın geri alınmasından farklı bir durumdur; henüz yerine getirilmemiş bir vaadin ifadan kaçınma yoluyla önlenmesidir.

Bağışlayan öldüğünde, geri alma hakkı belirli şartlarla mirasçılarına geçebilir. Özellikle bağışlayanın hayattayken geri alma iradesini ortaya koyduğu, ancak bunu gerçekleştiremeden öldüğü hâllerde mirasçıların bu hakkı kullanıp kullanamayacağı somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Bağışlananın bağışlayanı kasten ve hukuka aykırı şekilde öldürmesi veya öldürülmesine engel olmaması gibi ağır durumlarda mirasçıların geri alma hakkı ayrıca güçlenir.

Geri alma hakkı, bağışlayanın tek taraflı irade beyanıyla kullanılır; karşı tarafın (bağışlananın) rızası aranmaz. Geri alma beyanı üzerine bağışlanan şey iade edilir; bağışlanan şey elden çıkarılmışsa iade borcu, sebepsiz zenginleşme hükümlerine paralel biçimde değere dönüşebilir.

Bağışlananın iyi niyetli üçüncü kişilere devrettiği taşınır veya taşınmazlarda, üçüncü kişinin kazanımının korunup korunmayacağı ayrıca incelenir; bu noktada tapu siciline güven ilkesi ve zilyetliğe dayalı iyi niyet karinesi devreye girer.

TBK m. 297 uyarınca bağışlayan, geri alma sebebini öğrendiği günden başlayarak bir yıl içinde bağışlamayı geri alabilir. Bu süre hak düşürücü niteliktedir; süre geçtikten sonra geri alma hakkı kullanılamaz.

"Öğrenme" kavramı, geri alma sebebinin tüm unsurlarıyla bilinmesini gerektirir; soyut bir şüphe veya duyum yeterli değildir. Sürenin başlangıç tarihinin doğru tespiti, geri alma davasının kabulü bakımından belirleyicidir.

Bağışlamanın geri alınmasına ilişkin davalarda görevli mahkeme kural olarak asliye hukuk mahkemesidir. Taşınmaz söz konusuysa taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkili olabilir; taşınır mallarda ise davalının yerleşim yeri esas alınır.

Geri alma hakkını kullanan bağışlayan; bağışlamanın varlığını, geri alma sebebini ve bunu öğrendiği tarihi ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• bağışlama sözleşmesi veya vaadi (yazılı belge, resmî senet),
• tapu kayıtları (taşınmaz bağışlamada),
• geri alma sebebini gösteren belgeler (ceza mahkemesi kararı, tanık beyanları, yazışmalar),
• öğrenme tarihini gösteren belgeler.

Bağışlama yoluyla yapılan kazandırmalar, niteliğine göre veraset ve intikal vergisi kapsamında değerlendirilebilir; bu nedenle özellikle önemli değerdeki taşınır ve taşınmaz bağışlarında vergi yükümlülüğünün zamanında yerine getirilmesi gerekir. Ayrıca taşınmaz bağışlarında tapu harcı ve varsa değerleme işlemleri ayrıca gündeme gelir. Bağışlamanın geri alınması hâlinde, daha önce ödenmiş vergi ve harçların iadesinin mümkün olup olmadığı ayrı bir inceleme konusudur ve somut olayın koşullarına göre değerlendirilir.

Uygulamada bağışlama, sıklıkla düşük bedelli satış, ölünceye kadar bakma sözleşmesi veya aile içi paylaşım anlaşmalarıyla karıştırılır. Bir işlemin gerçekten bağışlama mı yoksa gizlenmiş başka bir sözleşme mi olduğunun tespiti, tarafların gerçek iradesi araştırılarak yapılır. Özellikle miras bırakanın, mirasçısını miras payından yoksun bırakmak amacıyla yaptığı devirlerde muris muvazaası iddiası gündeme gelebilir; bu iddia, bağışlamadan dönme davasından farklı bir hukuki temele ve ispat rejimine tabidir.

• Bağışlama vaadini yazılı şekilde yapmamak ve sonradan ispat sorunu yaşamak,
• Geri alma sebeplerinin sınırlı sayıda olduğunu göz ardı ederek genel bir memnuniyetsizliği yeterli saymak,
• Bir yıllık süreyi kaçırmak,
• Bağışlamayı, aslında muvazaalı bir satış veya miras kaçırma işlemiyle karıştırmak,
• Yüklemeli bağışlamada yüklemenin içeriğini belirsiz bırakmak.

Bağışlamanın geri alınması, kanunda sınırlı sayıda öngörülen sebeplere ve kısa bir hak düşürücü süreye bağlanmış istisnai bir yoldur. Geri alma iradesinin süresi içinde, somut sebebe dayanarak ve mümkünse yazılı biçimde ortaya konması büyük önem taşır. Bağışlama sözleşmelerinin hazırlanması veya geri alınması sürecinde Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.