Bankacılıkta Teminat Senedi (Boş Bono) Uygulaması Ne Ölçüde Geçerlidir?

Kambiyo senedi olarak bononun geçerli sayılabilmesi için kanunda aranan zorunlu unsurların (bono kelimesi, kayıtsız şartsız belirli bir bedel ödeme vaadi, vade, düzenlenme yeri ve tarihi, lehtar, imza gibi) senette bulunması gerekir. Boş bono uygulamasında imza atılırken bu unsurlardan biri veya birkaçı (genellikle tutar ve vade) bilerek boş bırakılır; taraflar arasında bu boşlukların sonradan belirli koşullara göre doldurulacağı kararlaştırılır.

Bu tür bir senet, doldurulmadığı sürece kambiyo senedi vasfını tam olarak taşımaz; ancak doldurulduktan sonra, doldurma yetkisinin sınırları içinde kaldığı ölçüde geçerli bir bono hâline gelir.

Boş bononun doldurulması, kanunda düzenlenmiş genel bir yetki değil, taraflar arasındaki anlaşmadan (doldurma sözleşmesinden) doğan bir yetkidir. Bu anlaşma:

• yazılı yapılabilir (kredi sözleşmesinin bir maddesi olarak veya ayrı bir "bono doldurma yetkisi" belgesiyle),
• sözlü olarak da kurulabilir; ancak ispat açısından yazılı yapılması şiddetle önerilir,
• doldurmanın hangi koşullarda (örneğin yalnız temerrüt hâlinde), hangi tutara kadar ve hangi vadeyle yapılabileceğini belirler.

Banka veya alacaklı, bu anlaşmada belirlenen sınırların dışına çıkarak bonoyu doldurursa, anlaşmaya aykırı doldurma söz konusu olur.

Bono, kambiyo hukukunun temel ilkelerinden biri olan senedin bağımsızlığı ilkesine tabidir. Bu nedenle:

• senet, iyi niyetli üçüncü bir hamilin eline geçmişse, imzalayan kişi, doldurma sözleşmesine aykırılığı bu iyi niyetli hamile karşı ileri süremeyebilir,
• ancak senet hâlâ ilk alacaklının (bankanın) elindeyse, imzalayan, doldurma sözleşmesine aykırı doldurulduğunu doğrudan alacaklıya karşı ileri sürebilir ve bunu her türlü delille ispatlayabilir.

Bu ayrım, boş bono uygulamasının en kritik noktasıdır: senet elden ele geçtikçe imzalayanın savunma imkânı daralır.

Bankanın, doldurulmuş bonoya dayanarak kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlattığı durumlarda, borçlu şu savunmaları ileri sürebilir:

• bononun anlaşmaya aykırı doldurulduğu (doldurma sözleşmesine aykırılık),
• doldurulan tutarın gerçek borç miktarından fazla olduğu,
• vadenin anlaşmaya aykırı biçimde belirlendiği.

Bu savunmaların icra mahkemesinde mi yoksa genel mahkemede mi ileri sürülebileceği, itirazın niteliğine ve delilin senede bağlı olup olmadığına göre değişir. Doldurma sözleşmesine aykırılık iddiası, kural olarak yazılı delille (veya yazılı delil başlangıcı bulunması hâlinde tanıkla) ispatlanmalıdır.

Bankacılık uygulamasında boş bono, çoğu zaman kredi sözleşmesinin ekinde teminat olarak alınır. Bu durumda bononun doldurulma koşulları, kredi sözleşmesindeki temerrüt ve muacceliyet hükümleriyle doğrudan bağlantılıdır. Banka, kredi sözleşmesinde öngörülen temerrüt hâli gerçekleşmeden bonoyu dolduramaz; doldurursa bu, sözleşmeye aykırı doldurma sayılır.

Ayrıca doldurulan tutarın, kredi sözleşmesindeki güncel bakiyeyle (anapara, faiz, masraf) uyumlu olup olmadığı bilirkişi incelemesiyle denetlenebilir.

Kredi teminatı olarak yalnız kredi alan değil, kefil de boş bono imzalayabilir. Bu durumda kefilin sorumluluğu iki ayrı teminat kaynağından (kefalet sözleşmesi ve bono) doğabilir. Kefil, bononun doldurulma koşullarına ve kefalet sözleşmesindeki sınırlara aykırı biçimde doldurulduğunu ileri sürebilir. Kefaletin şekle bağlı olması ve kefilin sorumluluğunun sınırlı yorum ilkesine tabi olması, boş bono savunmalarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Kredi sözleşmesindeki "banka, borcun muaccel olması hâlinde teminat senedini dilediği tutar ve vadeyle doldurabilir" şeklindeki matbu maddeler, genel işlem koşulu denetimine tabidir. Bu maddenin, doldurma yetkisini gerçek borç miktarıyla sınırlamadan aşırı geniş biçimde tanıması, dürüstlük kuralına aykırılık şüphesi doğurabilir.

Bononun, doldurma sözleşmesindeki sınırların bilerek ve kötü niyetle aşılarak doldurulması, somut olayın koşullarına göre güveni kötüye kullanma veya dolandırıcılık kapsamında değerlendirilebilir. Bu tür bir suistimal iddiası, hukuk davasındaki ispatı güçlendirmek amacıyla ayrıca ceza şikâyetine konu edilebilir.

Bono, kambiyo senedi olarak kısa bir zamanaşımı süresine tabidir. Kredi ilişkisi uzun sürdüğü hâlde bono, kredi süresinin başında imzalanıp banka kasasında beklerse, bononun kambiyo hukuku anlamında zamanaşımına uğrama ihtimali gündeme gelir. Zamanaşımına uğrayan bono, artık kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takibe konu edilemez; ancak temel kredi ilişkisinden doğan alacak, genel zamanaşımı süreleri içinde kaldığı sürece genel haciz yoluyla takip edilebilir. Bu nedenle bankaların, uzun vadeli kredi ilişkilerinde teminat senedini periyodik olarak yenilemesi veya doldurma tarihini doğru planlaması önemlidir.

Bazı bankacılık uygulamalarında fiziksel senet yerine, kredi sözleşmesine eklenen elektronik yetki belgesiyle banka, sistem üzerinden alacağı otomatik olarak hesaplayıp kambiyo senedine dönüştürebilir. Bu durumda da doldurma yetkisinin sınırları, kağıt senetteki ile aynı ilkelere tabidir: yetkinin sözleşmede belirtilen koşullar dışında kullanılması, anlaşmaya aykırı doldurma sayılır ve borçlunun bu aykırılığı ileri sürme hakkı saklıdır.

Kredi tamamen ödendiğinde bankanın teminat senedini iade etmesi beklenir; ancak uygulamada senedin fiziksel olarak imhası veya iadesi her zaman belgelenmez. Bu durum, ileride "senet elimde kaldı, kaybettim" gibi savunmalarla karşılaşılmasına yol açabilir. Borçlunun, kredi kapandığında senedin iade edildiğine dair yazılı bir tutanak veya banka teyidi alması, ileride ortaya çıkabilecek suistimal iddialarına karşı en güçlü korumadır.

Kambiyo senedine dayalı icra takibine itiraz icra mahkemesinde görülür. Doldurma sözleşmesine aykırılığın tespiti veya menfi tespit talebiyle açılacak davalarda, taraflardan biri tacir ise asliye ticaret mahkemesi, değilse asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir.

Kambiyo senedine özgü icra takibi arabuluculuk dava şartına tabi değildir. Ancak takip sonrası açılacak, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ve tarafların en az birinin tacir olduğu itirazın iptali veya menfi tespit davalarında dava şartı arabuluculuk gündeme gelebilir.

• bono aslı ve doldurulmuş hâli,
• doldurma sözleşmesi (varsa yazılı belge),
• kredi sözleşmesi ve hesap ekstresi,
• taraflar arası yazışmalar,
• bilirkişi incelemesiyle güncel borç hesabı,
• tanık beyanı (yazılı delil başlangıcı bulunması hâlinde).

• Boş bono imzalarken doldurma koşullarını yazılı olarak belirlememek,
• kredi kapandığında bonoyu geri almayı unutmak,
• bononun elden ele geçmesi hâlinde savunma imkânının daraldığını göz ardı etmek,
• doldurma sözleşmesine aykırılık iddiasını ispatlayacak yazılı belge veya delil başlangıcı olmadan iddiada bulunmak,
• kefilin kendi sorumluluk sınırını aşan bir doldurmaya itiraz etmeyi geciktirmesi.

Boş bono (teminat senedi) uygulaması, bankacılık pratiğinde yaygın ve kural olarak geçerli bir teminat aracıdır; ancak doldurma yetkisinin sınırlarının yazılı olarak belirlenmemesi, imzalayan için ciddi suistimal riski doğurur. Bono imzalamadan önce doldurma koşullarının netleştirilmesi ve kredi kapandığında senedin iadesinin sağlanması büyük önem taşır. Boş bono uygulamasından kaynaklanan bir uyuşmazlıkta Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.