Taşınır Rehni ve Ticari İşletme Rehni Kredi Teminatında Nasıl Kullanılır?

Türk Medeni Kanunu'na göre taşınır rehni kural olarak zilyetliğin (teslimin) alacaklıya geçirilmesiyle kurulur. Bu, işletmeler için pratik bir sorun yaratır: üretimde veya işletme faaliyetinde fiilen kullanılan makine ve ekipmanın rehin alacaklısına teslim edilmesi çoğu zaman mümkün değildir.

Bu ihtiyacı karşılamak üzere hukuk sistemimizde teslimsiz rehin imkânı tanıyan özel kanunlar geliştirilmiştir. Böylece işletme, rehne konu malı fiilen elinde tutmaya ve işletme faaliyetinde kullanmaya devam ederken, alacaklı lehine tescilli bir rehin hakkı kurulabilir.

Ticari işletme rehni, bir ticari işletmenin -bütünü veya kanunda sayılan unsurlarının- teslimsiz biçimde rehnedilmesini sağlayan özel bir teminat türüdür. Bu rehin;

• makine ve teçhizat,
• ticaret unvanı ve işletme adı,
• fikri mülkiyet hakları (marka, patent gibi),
• kira hakkı

gibi unsurları kapsayabilir; ancak stok (emtia) kural olarak kapsam dışında tutulur, çünkü işletme faaliyeti sırasında sürekli el değiştirir.

Ticari işletme rehni, ilgili sicile tescille kurulur ve üçüncü kişilere karşı bu tescille hüküm ifade eder. Banka, kredi sözleşmesiyle birlikte bu rehni tesis ederek, işletmenin faaliyetini sürdürmesine engel olmadan teminat elde etmiş olur.

Taşınır varlıklar (araç, makine, ekipman, stok, alacak gibi) üzerinde teslimsiz rehin kurulmasını sağlayan sicil sistemi, özellikle KOBİ finansmanında yaygın kullanılır. Bu sistemde:

• rehin sözleşmesi yazılı yapılır,
• rehne konu mal(lar) yeterli açıklıkla tanımlanır,
• rehin, ilgili sicile tescil edilir,
• tescil tarihi, öncelik sırasını belirler.

Aynı mal üzerinde birden fazla rehin kurulmuşsa, öncelik kural olarak tescil tarihine göre belirlenir. Bu nedenle bankalar kredi kullandırmadan önce sicil sorgusu yaparak, teminata konu malın başka bir alacaklı lehine rehinli olup olmadığını kontrol eder.

Teslimsiz rehinde, rehin veren işletme malı fiilen elinde tutar ve işletme faaliyetinde kullanmaya devam eder. Bu durum önemli sonuçlar doğurur:

• rehin veren, malı basiretli bir tacir gibi muhafaza etmekle yükümlüdür,
• malın önemli ölçüde değer kaybına uğraması veya hasar görmesi hâlinde alacaklı, ek teminat isteyebilir veya borcu muaccel hâle getirebilir,
• rehin veren, alacaklının rızası olmadan malı üçüncü kişiye devredemez veya üzerinde yeni bir rehin kuramaz (sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça),
• malın satılması veya devri hâlinde rehin hakkı, kural olarak malın üzerinde -iyi niyetli üçüncü kişiye karşı sınırlamalar saklı kalmak kaydıyla- devam eder.

Borç muaccel olduğunda ve ödenmediğinde banka, rehinli taşınırı paraya çevirmek için icra takibi başlatabilir. Bu takip, rehinle temin edilmiş alacaklara özgü haciz yolu çerçevesinde yürütülür. Rehinli alacaklının, önce rehne başvurmak zorunda olup olmadığı ve rehin dışı malvarlığına ne zaman başvurabileceği, İcra ve İflas Kanunu'ndaki rehinli alacaklıya ilişkin kurallar çerçevesinde belirlenir.

Ticari işletme rehninde ise rehnin paraya çevrilmesi, işletmenin bütünlüğünü koruyacak biçimde -mümkünse işletmenin bir bütün olarak satışı yoluyla- gerçekleştirilmeye çalışılır. Bu, işletmenin parçalanarak değer kaybetmesini önlemeyi amaçlar.

Bankacılık uygulamasında kredi sözleşmesi ile rehin sözleşmesi genellikle ayrı belgeler olarak düzenlenir; ancak birbirine sıkı sıkıya bağlıdır. Kredi sözleşmesinde tipik olarak şu hususlar yer alır:

• rehne konu malların listesi ve tanımı,
• rehnin hangi alacakları teminat altına aldığı (yalnız ilgili kredi mi, yoksa tüm kredi ilişkisi mi),
• rehin verenin malı sigortalama yükümlülüğü,
• malın muhafazası ve denetim hakkı,
• temerrüt hâlinde bankanın harekete geçme usulü.

Bu maddelerin genel işlem koşulu niteliğinde olması hâlinde, dürüstlük kuralına aykırı ve rehin vereni aşırı derecede zor duruma düşüren kayıtların geçerliliği ayrıca denetlenir.

Uygulamada ticari kredilerde taşınır rehni tek başına değil, kefalet ve/veya ipotekle birlikte kullanılır. Bu çoklu teminat yapısında bankanın hangi teminata öncelikle başvuracağı, sözleşmedeki sıralamaya ve rehinli alacaklara ilişkin kanuni kurallara göre belirlenir. Kefilin, rehnedilen malın değerini bilmeden kefalet vermiş olması, kefaletin geçerliliğini kural olarak etkilemez; ancak kefilin rücu hakkı bakımından önem taşır.

Rehin veren işletme mali sıkıntıya düşerse iki farklı senaryo gündeme gelebilir:

1. Konkordato: İşletme, borçlarını yeniden yapılandırmak üzere konkordato talep edebilir. Rehinli alacaklıların bu süreçteki konumu, rehin dışı alacaklılardan farklıdır; rehinli alacak kural olarak komisyonun onayına tabi tutulmaksızın teminatından yararlanmaya devam edebilir, ancak konkordato sürecinin kendine özgü kuralları ayrıca uygulanır.
2. İflas: İşletme iflas ederse rehinli alacaklı, rehin konusu maldan öncelikle tatmin edilme hakkına sahiptir; rehin bedelini aşan kısım için ise iflas masasına adi alacaklı sıfatıyla katılır.

Rehinli malın tamamen zayi olması veya kullanılamaz hâle gelmesi, rehin hakkının konusunu ortadan kaldırır; ancak mal sigortalıysa alacaklının rehin hakkı, kural olarak sigorta tazminatı üzerinde devam eder. Bu nedenle kredi sözleşmelerinde rehinli malın sigortalanması ve sigorta poliçesinde alacaklı bankanın "dain-i mürtehin" (rehinli alacaklı) olarak gösterilmesi büyük önem taşır. Sigortasız bırakılan bir rehinli malın hasar görmesi hâlinde, banka teminatsız kalma riskiyle karşılaşabilir ve bu durumda borçludan ek teminat talep edebilir.

Taşınır rehni, yalnız borçlunun kendi malı üzerinde değil, üçüncü bir kişiye ait mal üzerinde de kurulabilir. Bu durumda üçüncü kişi, borcun bizzat borçlusu olmaksızın yalnız rehnettiği malla sınırlı olarak sorumlu olur. Üçüncü kişinin rehin verirken kredi sözleşmesinin tüm şartlarını (özellikle kredi limitinin sonradan artırılması ihtimalini) bilip bilmediği, rehnin kapsamının yorumlanmasında önem taşır; rehin veren üçüncü kişinin rızası dışında genişletilen bir kredi ilişkisi için rehnin kapsamının da genişleyip genişlemediği ayrıca değerlendirilmelidir.

Rehinli mal üzerinde başka bir alacaklı tarafından haciz konulması hâlinde, rehinli alacaklının önceliği kural olarak korunur; haciz koyan alacaklı, rehinli alacaklının hakkını ortadan kaldıramaz. Malın icra yoluyla satılması hâlinde elde edilen bedel, sıra cetveli düzenlenerek alacaklılar arasında önceliğe göre paylaştırılır; rehinli alacaklı, kural olarak rehin bedelinden önce tatmin edilir.

Ticari işletme rehni veya taşınır rehninden doğan uyuşmazlıklarda taraflardan biri tacir ve uyuşmazlık ticari işten doğuyorsa asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Rehinli malın bulunduğu veya sicile kayıtlı olduğu yer, bazı işlemler bakımından (örneğin sicil kaydına itiraz) özel yetki kuralına tabi olabilir.

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ve tarafların en az birinin tacir olduğu ticari uyuşmazlıklarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Rehinli alacağın tahsili amacıyla doğrudan icra takibi yapılması bu kuralın istisnasıdır; ancak takibe itiraz sonrası açılacak itirazın iptali davası bakımından arabuluculuk şartı ayrıca değerlendirilmelidir.

• rehin sözleşmesi ve sicil kaydı,
• kredi sözleşmesi ve ekleri,
• malın tanımlanmasına ilişkin teknik belgeler (seri no, marka, model),
• sigorta poliçeleri,
• bilirkişi incelemesiyle malın güncel değeri ve durumu,
• hesap ekstresi ve ödeme kayıtları.

• Rehne konu malı yeterince açık tanımlamadan sözleşme imzalamak,
• sicil sorgusu yapmadan aynı mal üzerinde birden fazla rehin bulunduğunu gözden kaçırmak,
• rehinli malın sigortalanmasını ihmal etmek,
• rehin verenin, malın işletmede kullanılmaya devam ettiği süreçte alacaklının onayı olmadan malı devretmesi,
• ticari işletme rehninin kapsamına stokun da girdiğini zannetmek,
• rehinli alacaklının konkordato veya iflas sürecindeki özel konumunu gözden kaçırmak.

Taşınır ve ticari işletme rehni, işletmelerin taşınmaz varlığı sınırlı olsa dahi kredi erişimini kolaylaştıran önemli bir teminat aracıdır. Ancak rehne konu malın doğru tanımlanması, sicil kaydının usulüne uygun tutulması ve rehin verenin işletme faaliyetini sürdürürken taşıdığı yükümlülüklerin net biçimde belirlenmesi gerekir. Kredi teminatı olarak taşınır veya ticari işletme rehni kurmadan önce veya bir uyuşmazlık ortaya çıktığında Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.