Kredi Sözleşmelerinde Haksız Şartlar: Genel İşlem Koşulu Denetimi Nasıl Yapılır?

TBK m. 20'ye göre genel işlem koşulu; bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride birçok benzer sözleşmede kullanmak amacıyla, önceden tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Bu hükümlerin genel işlem koşulu sayılması için:

• önceden hazırlanmış olması,
• karşı tarafça müzakere edilmemiş olması,
• ileride tekrar kullanılmak üzere tasarlanmış olması

yeterlidir. Hükmün sözleşmenin ana metninde mi ekinde mi yer aldığı, başlığı, uzunluğu veya sözleşmenin bireysel görünüp görünmediği önemli değildir; belirleyici olan içeriğin gerçekten müzakere edilip edilmediğidir.

Banka kredi sözleşmeleri, kredi türü ne olursa olsun (tüketici kredisi, ticari kredi, ihtiyaç kredisi, taşıt kredisi) neredeyse istisnasız matbu formatta sunulur. Bu nedenle bu sözleşmelerdeki hükümlerin büyük bölümü genel işlem koşulu sayılır.

TBK m. 21, genel işlem koşulunun sözleşmenin parçası sayılabilmesi için iki şart arar:

1. Düzenleyenin karşı tarafa, sözleşmenin yapılması sırasında bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi vermiş, içeriklerini öğrenme imkânı sağlamış olması,
2. Karşı tarafın bu koşulları kabul etmiş olması.

Ayrıca TBK m. 21/2 uyarınca, sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan, karşı tarafın makul olarak beklemediği hükümler (sürpriz hükümler) yazılmamış sayılır. Kredi sözleşmelerinde uygulamada sıkça karşılaşılan sürpriz hüküm örnekleri:

• ekler arasına gömülü, ayrıca dikkat çekilmemiş tek taraflı faiz belirleme yetkisi,
• sözleşmenin ana bölümünde yer almayan, yalnız genel şartlar ekinde geçen kapsamlı masraf ve komisyon kalemleri,
• müşterinin makul olarak beklemeyeceği ölçüde geniş muacceliyet sebepleri.

Yürürlük denetimini geçen hükümler, TBK m. 25 kapsamında içerik denetimine tabi tutulur. Buna göre, karşı tarafın menfaatine aykırı olan ve onunla banka arasındaki hak ve yükümlülük dengesini dürüstlük kuralına aykırı biçimde bozan hükümler kesin olarak hükümsüzdür.

Bu denetimde şu unsurlar dikkate alınır:

• hükmün sözleşmenin niteliğine ve amacına uygun olup olmadığı,
• müşterinin karşı ediminin makul karşılığı olup olmadığı,
• tarafların pazarlık gücündeki dengesizlik,
• hükmün sonuçlarının ne ölçüde öngörülebilir olduğu.

Tek taraflı faiz oranı değiştirme yetkisi

Bankanın kredi süresi içinde faiz oranını tek taraflı olarak, önceden belirlenmiş nesnel bir ölçüt olmaksızın değiştirmesine imkân veren hükümler, dengesizlik yaratma potansiyeli taşır. Değişkenlik oranına bağlı krediler bakımından ölçütün nesnel, önceden belirlenmiş ve ilan edilen bir endekse dayanması, denetimi geçme ihtimalini artırır.

Masraf ve komisyon kalemleri

Kredi tahsis ücreti, dosya masrafı, erken ödeme cezası gibi kalemlerin sözleşmede açıkça, anlaşılır ve önceden bilgilendirilmiş biçimde yer alması gerekir. Tüketici kredilerinde bu kalemlerin türü ve azami oranı kanunla ayrıca sınırlandırılabilir; ticari kredilerde denetim daha çok dürüstlük kuralı ve dengesizlik ölçütüyle yapılır.

Muacceliyet şartları

Kredinin, müşterinin küçük bir gecikmesi veya ilgisiz bir olay nedeniyle (örneğin başka bir bankadaki farklı bir kredide gecikme) tamamen muaccel hâle gelmesini öngören "çapraz temerrüt" maddeleri, somut olayda müşterinin makul beklentisini aşan bir sonuç doğuruyorsa denetime konu olabilir.

Yetki ve tahkim şartları

Müşterinin yerleşim yerinden tamamen farklı ve erişimi güç bir yerdeki mahkemeyi tek yetkili kılan kayıtlar, özellikle tüketici işlemlerinde dürüstlük kuralına aykırılık şüphesi doğurabilir.

Delil sözleşmeleri

Bankanın kendi defter ve kayıtlarının "kesin delil" sayılacağına ilişkin matbu maddeler, HMK'nın delil sözleşmelerine ilişkin sınırları ve genel işlem koşulu denetimiyle birlikte değerlendirilmelidir. Böyle bir kayıt, karşı tarafın aksini ispat imkânını tamamen ortadan kaldıracak biçimde yorumlanmamalıdır.

Kredi müşterisi tüketici sıfatını taşıyorsa, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'daki haksız şart rejimi devreye girer. TKHK m. 5, sözleşmede yer alan ve tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilen, tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan şartları haksız şart sayar ve tüketiciyi bağlamayacağını öngörür.

Tüketici kredilerinde ayrıca kanunda öngörülen bilgilendirme yükümlülükleri, cayma hakkı ve erken ödeme indirimi kuralları, genel işlem koşulu denetiminden bağımsız olarak ayrıca uygulanır.

Taraflardan biri veya her ikisi tacir olduğunda tüketici hukukunun özel koruması uygulanmaz; ancak TBK'daki genel işlem koşulu rejimi tacirler arasındaki sözleşmelere de uygulanabilir. Ticari kredilerde denetim daha esnek yürütülür; çünkü taraflar arasındaki bilgi ve pazarlık gücü dengesizliği tüketici ilişkisine göre genellikle daha azdır. Bununla birlikte küçük ölçekli işletmelerin büyük bankalarla imzaladığı matbu sözleşmelerde denetim ihtimali tamamen dışlanmaz.

TBK m. 25 uyarınca içerik denetimini geçemeyen hüküm kesin hükümsüzdür. Bu, hükmün başından beri sözleşmenin parçası olmadığı anlamına gelir. Sözleşmenin geri kalanı, hükümsüz kısım çıkarıldığında ayakta kalabiliyorsa geçerliliğini korur (kısmi hükümsüzlük). Hâkim, hükümsüz kalan boşluğu doldururken kural olarak sözleşmeyi düzenleyenin (bankanın) lehine bir sonuca ulaşmamalıdır.

Kredi sözleşmesindeki bir hükmün geçersizliğinin tespiti veya buna dayalı alacak talebinde görev, kredi ilişkisinin niteliğine göre belirlenir:

• tüketici kredisinden doğan uyuşmazlıklarda tüketici mahkemesi veya parasal sınıra göre tüketici hakem heyeti,
• ticari kredilerde asliye ticaret mahkemesi,
• özel görev kuralı bulunmayan hâllerde asliye hukuk mahkemesi.

Ticari kredi uyuşmazlıklarında konusu bir miktar paranın ödenmesi olan davalarda arabuluculuk dava şartıdır. Tüketici kredisi uyuşmazlıklarında ise parasal sınıra göre önce tüketici hakem heyetine, üzerindeki tutarlarda ise tüketici mahkemesine ya da arabuluculuğa başvurulması gerekebilir; güncel parasal sınırların her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği unutulmamalıdır.

• kredi sözleşmesinin tam metni ve tüm ekleri (genel şartlar, ücret tarifesi),
• sözleşme imzalanma sürecine ilişkin yazışmalar,
• bankanın bilgilendirme yükümlülüğünü yerine getirdiğine dair belgeler,
• hesap ekstresi ve tahsil edilen ücret kalemleri,
• bilirkişi incelemesiyle hesaplanan fark tutarları.

• Sözleşmedeki her matbu maddenin otomatik olarak geçersiz olduğunu düşünmek,
• yürürlük denetimi ile içerik denetimini birbirine karıştırmak,
• tüketici kredisi ile ticari kredi arasındaki koruma farkını gözden kaçırmak,
• masraf kalemlerine itiraz ederken sözleşmenin tamamının geçersiz olduğunu iddia etmek (kısmi hükümsüzlük ilkesini göz ardı etmek),
• delil sözleşmesi maddesinin, karşı ispatı tamamen imkânsız kıldığını varsaymak.

Kredi sözleşmelerindeki matbu hükümlerin genel işlem koşulu denetimine tabi tutulması, müşterinin bankayla eşit müzakere gücüne sahip olmadığı gerçeğinin hukuki yansımasıdır. Ancak her matbu maddenin otomatik olarak geçersiz sayılacağı düşünülmemelidir; denetim, somut hükmün yürürlüğe girip girmediği ve dürüstlük kuralına aykırı bir dengesizlik yaratıp yaratmadığı incelenerek yapılır. Kredi sözleşmenizdeki belirli bir maddenin geçerliliği konusunda Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.