Genel İşlem Koşulları Nedir? Geçerlilik ve Denetim

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 20. maddesine göre genel işlem koşulları, bir sözleşme yapılırken düzenleyenin ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden ve tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir.

Bir kaydın genel işlem koşulu sayılması bakımından hükmün sözleşmenin içinde, ekinde, internet sayfasında, ayrı bir formda veya elektronik onay ekranında bulunması belirleyici değildir. Yazı boyutu, kullanılan başlık, sayfa sayısı veya metnin başka sözleşmelerle kelimesi kelimesine aynı olup olmaması da tek başına sonucu değiştirmez. Esas mesele, hükmün karşı tarafın gerçek bir etkisi bulunmadan önceden hazırlanmış ve çok sayıda benzer ilişkide kullanılmak üzere sunulmuş olmasıdır.

Genel İşlem Koşulunun Temel Unsurları

Bir sözleşme hükmünün genel işlem koşulu olarak nitelendirilebilmesi için çoğunlukla şu unsurlar birlikte aranır:

1. Sözleşme kurulmadan önce hazırlanmış olmalıdır. Hüküm, sözleşme görüşmelerinin doğal sonucu olarak tarafların ortak iradesiyle oluşturulmuşsa bireysel anlaşma niteliği ağır basar.
2. Düzenleyen tarafından tek taraflı hazırlanmış olmalıdır. Karşı tarafın yalnızca sözleşmeyi imzalama veya reddetme imkânına sahip olması, gerçek bir müzakere yapıldığını göstermez.
3. Çok sayıda benzer sözleşmede kullanılma amacı bulunmalıdır. Metinlerin tamamen aynı olması gerekmez. Değişken alanların sonradan doldurulması veya bazı ifadelerin değiştirilmesi, standart kullanım amacını ortadan kaldırmaz.
4. Karşı tarafa sözleşmeye dâhil edilmek üzere sunulmalıdır. Taslak hâlinde kalan veya taraflara hiç sunulmayan iç düzenlemeler, bu anlamda sözleşme hükmü oluşturmaz.
5. Karşı taraf hükmün içeriğine gerçek anlamda etki edememiş olmalıdır. Bir hüküm üzerinde pazarlık yapılmış, değişiklik önerileri değerlendirilmiş ve metin buna göre şekillenmişse o hüküm bireysel anlaşma sayılabilir.

TBK m.20/3 uyarınca sözleşmeye “bütün hükümler taraflarca okunmuş ve ayrı ayrı müzakere edilmiştir” şeklinde bir kayıt konulması, hükümlerin gerçekten müzakere edildiğini tek başına kanıtlamaz. Uygulamada bu tür kayıtlar sık kullanılır; ancak mahkeme, sözleşme öncesi görüşmeleri ve tarafların hükme etki edip edemediğini ayrıca inceler.

Genel işlem koşulu, hükmün hazırlanış ve sözleşmeye sunuluş biçimini ifade eder. Haksız şart ise özellikle tüketici sözleşmelerinde, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye alınan ve tarafların hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik yaratan şarttır.

Bu nedenle her genel işlem koşulu geçersiz değildir. Standart bir hüküm, sözleşmeye usulüne uygun biçimde dâhil edilmiş, açık yazılmış ve karşı tarafın durumunu dürüstlük kuralına aykırı şekilde ağırlaştırmıyorsa geçerli olabilir. Buna karşılık tüketici sözleşmesindeki bir şart, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 5. maddesindeki ölçütleri karşılıyorsa kesin hükümsüzdür.

TBK m.20-25 yalnızca tüketiciler için getirilmiş bir koruma değildir. Şartları oluştuğunda tacirler, meslek mensupları ve diğer sözleşme tarafları da genel işlem koşulları denetimine dayanabilir. Ancak tacirler arasındaki uyuşmazlıklarda tarafların bilgi ve tecrübesi, sözleşme görüşmelerinin kapsamı, ticari teamül ve somut risk dağılımı içerik denetiminde önem taşır.

Türk Borçlar Kanunu m.20-25

Genel işlem koşullarına ilişkin temel sistem TBK m.20-25 arasında düzenlenmiştir:

• TBK m.20: Genel işlem koşulunun tanımı ve nitelendirilmesi,
• TBK m.21: Sözleşmenin kapsamına girme ve şaşırtıcı hükümler,
• TBK m.22: Yazılmamış sayılmanın sözleşmeye etkisi,
• TBK m.23: Belirsiz hükmün düzenleyen aleyhine yorumlanması,
• TBK m.24: Düzenleyene karşı taraf aleyhine tek yanlı değişiklik yetkisi veren kayıtların yazılmamış sayılması,
• TBK m.25: Dürüstlük kuralına aykırı ve karşı tarafın durumunu ağırlaştıran hükümlerin yasaklanması.

Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.5

6502 sayılı Kanun'un 5. maddesi tüketici sözleşmelerindeki haksız şartları düzenler. Tüketiciyle müzakere edilmeyen ve tüketici aleyhine dürüstlük kuralına aykırı dengesizlik yaratan hükümler kesin hükümsüzdür. Haksız şart dışındaki sözleşme hükümleri ise kural olarak geçerliliğini korur.

Önceden hazırlanmış standart bir sözleşmede tüketicinin hükmün içeriğine etki edemediği anlaşılıyorsa şartın müzakere edilmediği kabul edilir. Belirli bir hükmün gerçekten bireysel olarak görüşüldüğünü ileri süren satıcı veya sağlayıcı, bunu somut delillerle göstermek durumundadır.

Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik

Yönetmelik; haksız şartın belirlenmesi, açık ve anlaşılır dil kullanılması, tüketici lehine yorum, kesin hükümsüzlük ve idari denetim konularını ayrıntılandırır. Yönetmeliğin ekindeki örnek liste, bir hükmün somut olaydan bağımsız biçimde otomatik olarak geçersiz olduğu anlamına gelmez; ancak içerik denetiminde önemli bir değerlendirme ölçütüdür.

6101 Sayılı Yürürlük Kanunu

TBK'nın yürürlüğe girdiği 1 Temmuz 2012 tarihinden önce kurulmuş sözleşmeler bakımından zaman bakımından uygulama ayrıca değerlendirilmelidir. 6101 sayılı Kanun'un 1. maddesindeki ana kural, işlemin hukuken bağlayıcılığı ve sonuçları bakımından yapıldığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun uygulanmasıdır. Sonraki temerrüt, sona erme ve tasfiye bakımından ise kanunda belirtilen ölçüde yeni hükümler gündeme gelebilir.

Yargıtay'ın güncel yaklaşımında TBK m.20-25 hükümleri, 6101 sayılı Kanun m.2 anlamında geçmişe yürütülebilecek kamu düzeni kuralları olarak kabul edilmemektedir. Bu nedenle 1 Temmuz 2012'den önce kurulmuş bir sözleşmeye TBK m.20-25'in doğrudan uygulanacağı varsayımıyla hareket edilmemeli; sözleşme tarihi, sonraki değişiklikler, yenilemeler ve uyuşmazlığın hangi hukuki sonuçtan doğduğu ayrı ayrı incelenmelidir.

Yargıtay uygulamasında genel işlem koşulları denetimi, hükmün önce genel işlem koşulu olarak nitelendirilmesinden sonra üç aşamada ele alınır: kapsam denetimi, yorum denetimi ve içerik denetimi.

Kapsam denetimi, standart hükmün sözleşmenin içeriğine girip girmediğini belirler. TBK m.21 uyarınca düzenleyen, genel işlem koşullarının varlığı hakkında karşı tarafa açıkça bilgi vermeli, içeriğini öğrenme imkânı sağlamalı ve karşı tarafın kabulünü almalıdır.

Bu üç unsurdan yalnızca birinin bulunması yeterli değildir. Sözleşmenin imzalanmış olması veya genel şartlara internetten ulaşılabildiğinin belirtilmesi, karşı tarafa sözleşme kurulmadan önce gerçek ve makul bir inceleme imkânı tanınmadıysa tek başına yeterli kabul edilmeyebilir.

Şaşırtıcı Hüküm Nedir?

Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan hükümler şaşırtıcı hüküm sayılır. Örneğin olağan bir hizmet sözleşmesinde karşı tarafın makul olarak beklemeyeceği ağır bir sorumluluk kaydı, sözleşmenin görünmeyen bir bölümünde yer alan sıra dışı yenileme yükümlülüğü veya sözleşmenin temel yapısıyla bağdaşmayan bir hak kaybı kaydı bu kapsamda tartışılabilir.

TBK m.21/2 gereğince şaşırtıcı hüküm sözleşmenin içeriğine girmez ve yazılmamış sayılır. Değerlendirme yalnızca başlığa veya yazı büyüklüğüne göre değil, sözleşmenin bütünü, tarafların konumu, işlem türü ve haklı beklenti dikkate alınarak yapılır.

Genel işlem koşulu sözleşmeye geçerli biçimde dâhil edilmiş olsa dahi hüküm açık değilse TBK m.23 uygulanır. Buna göre genel işlem koşullarındaki açık olmayan veya birden çok anlama gelen hüküm, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır.

Bu kural, mahkemenin sözleşmeye yeni bir hüküm eklemesi anlamına gelmez. Önce sözleşmenin bütünü, işlem amacı ve tarafların beyanları değerlendirilir. Giderilemeyen belirsizlik düzenleyenin aleyhine sonuç doğurur. Standart metni hazırlayan tarafın, belirsizliğin riskini karşı tarafa yüklemesine izin verilmez.

TBK m.25'e göre genel işlem koşullarına, dürüstlük kurallarına aykırı biçimde karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştıran hükümler konulamaz. İçerik denetiminde yalnızca hükmün karşı taraf için olumsuz sonuç doğurması yeterli değildir. Hükmün sözleşmedeki menfaat dengesini dürüstlük kuralına aykırı şekilde bozup bozmadığı araştırılır.

Mahkeme değerlendirme yaparken özellikle şu noktaları dikkate alır:

• Sözleşmenin türü ve ekonomik amacı,
• Tarafların sözleşme kurulurken öngörebileceği riskler,
• Hükmün emredici veya tamamlayıcı hukuk düzeninden ne ölçüde ayrıldığı,
• Düzenleyene tek taraflı ve sınırsız yetki verilip verilmediği,
• Karşı tarafın temel haklarının ölçüsüz biçimde sınırlandırılıp sınırlandırılmadığı,
• Edimler arasındaki dengenin belirgin biçimde bozulup bozulmadığı,
• Hükmün açık, anlaşılır ve denetlenebilir ölçütlere dayanıp dayanmadığı.

İçerik denetimini geçemeyen hükmün yaptırımı, somut duruma göre emredici hükme aykırılık nedeniyle kesin hükümsüzlük olarak değerlendirilir. Sözleşmenin geri kalan kısmı, TBK m.22 ve ilgili özel düzenlemeler çerçevesinde kural olarak ayakta tutulur.

TBK m.24, düzenleyene genel işlem koşulu içeren bir hükmü karşı taraf aleyhine tek taraflı değiştirme veya yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtları yazılmamış sayar.

Özellikle ücret, komisyon, faiz dışı maliyet, hizmet kapsamı, fesih süresi veya sorumluluk rejiminin “düzenleyenin gerekli görmesi hâlinde” değiştirilmesine izin veren soyut kayıtlar ciddi geçerlilik sorunu doğurur. Buna karşılık değişikliğin objektif sebeplere, önceden belirlenmiş hesaplama yöntemine, makul bildirim süresine ve karşı tarafa fesih hakkı tanıyan dengeli bir mekanizmaya bağlanmış olması farklı değerlendirilebilir.

Bir genel işlem koşulunun yazılmamış sayılması, sözleşmenin tamamının kendiliğinden ortadan kalktığı anlamına gelmez. TBK m.22 gereğince sözleşmenin diğer hükümleri geçerliliğini korur. Düzenleyen taraf, geçersiz veya yazılmamış sayılan hüküm olmasaydı sözleşmeyi hiç yapmayacağını ileri sürerek sözleşmenin tamamını geçersiz hâle getiremez.

Hükmün çıkarılması sözleşmede boşluk yaratıyorsa önce uygulanabilir tamamlayıcı hukuk kuralları araştırılır. Böyle bir kural bulunmuyorsa sözleşmenin amacı, tarafların varsayımsal iradesi, dürüstlük kuralı ve Türk Medeni Kanunu m.1 çerçevesinde boşluğun nasıl doldurulacağı değerlendirilir. Hâkim, geçersiz hükmü düzenleyenin arzu ettiği biçimde daraltarak otomatik olarak ayakta tutmak zorunda değildir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 21.12.2021, 2018/(19)11-1109 E., 2021/1718 K.

Hukuk Genel Kurulu, genel işlem koşullarının ileride kurulacak sözleşmelerde değiştirilmeden kabul edilmek üzere önceden ve tek yanlı hazırlanan hükümler olduğunu açıklamıştır. Karar aynı zamanda 1 Temmuz 2012'den önce kurulan sözleşmeler bakımından TBK m.20-25'in geçmişe yürütülmesi sorununu ele almış; bu hükümlerin 6101 sayılı Kanun m.2 kapsamında geçmişe uygulanacak kamu düzeni kuralları olmadığı yönündeki yaklaşımı benimsemiştir.

Bu kararın uygulamadaki önemi, sözleşmenin standart olmasının tek başına yeterli görülmemesi ve önce zaman bakımından uygulanacak hukukun doğru belirlenmesi gerektiğini göstermesidir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 18.06.2018, 2016/13425 E., 2018/4484 K.

Daire, genel işlem koşulundan önceden haberdar edilmenin tek başına hükmü geçerli hâle getirmeyeceğini; karşı tarafa içeriği öğrenme imkânı verilmesi ve hükmün sözleşmenin niteliğine yabancı olmaması gerektiğini vurgulamıştır. Şaşırtıcı hükümler, bilgilendirme yapılmış olsa dahi TBK m.21/2 kapsamında yazılmamış sayılabilir.

Karar, özellikle banka ve ticari sözleşmelerde yalnızca imza veya genel bilgilendirme formuna dayanılarak bütün standart kayıtların geçerli kabul edilemeyeceğini ortaya koymaktadır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 21.05.2018, 2016/10961 E., 2018/3744 K.

Uyuşmazlık, ticari kredi nedeniyle tahsil edilen masraf ve komisyonların iadesine ilişkindir. Daire; mahkemenin doğrudan iade kararı vermek yerine önce ilgili sözleşme hükmünün genel işlem koşulu olup olmadığını belirlemesi, ardından kapsam, yorum ve içerik denetimini yapması gerektiğini kabul etmiştir.

Kararda, geçersiz veya yazılmamış sayılan hüküm nedeniyle oluşan boşluğun gerektiğinde emsal uygulamalar ve bilirkişi incelemesiyle doldurulması gerektiği de belirtilmiştir. Bu yaklaşım, genel işlem koşulu iddiasının her tahsilatı otomatik olarak hukuka aykırı hâle getirmediğini; hüküm, hukuki dayanak ve piyasa uygulamasının birlikte incelenmesi gerektiğini gösterir.

Öğretide genel işlem koşullarının temel işlevi, sözleşme özgürlüğünü ortadan kaldırmak değil, tek tarafça hazırlanan standart metinlerin doğurduğu yapısal dengesizliği hukuk denetimine açmak olarak açıklanır. Yeşim Atamer'in genel işlem şartlarının denetlenmesine ilişkin çalışması, hükmün önceden hazırlanması, çok sayıda kullanım amacı ve karşı tarafın içeriğe etki edememesi unsurlarını sistematik biçimde ortaya koyan temel kaynaklar arasındadır.

“Yazılmamış sayılma” yaptırımının hukuki niteliği öğretide tartışmalıdır. Bir görüş bunu sözleşme içeriğine hiç dâhil olmama sonucu olarak açıklar; başka bir yaklaşım yaptırımın kesin hükümsüzlüğe yakın sonuçlar doğurduğunu belirtir. Uygulama bakımından önemli olan, kapsam denetiminde başarısız olan hükmün taraflar arasında bağlayıcı kabul edilmemesi ve sözleşmenin geri kalanının mümkün olduğu ölçüde korunmasıdır.

Bir diğer tartışma, genel işlem koşullarının tacirlere uygulanma biçimidir. TBK metni tacirleri kapsam dışında bırakmaz. Bununla birlikte profesyonel tarafın sözleşme müzakeresine katılma imkânı, alternatif teklifleri, sektörel deneyimi ve somut pazarlık gücü değerlendirmeyi etkileyebilir. Tacir olmak, standart hükmü otomatik olarak geçerli kılmadığı gibi her ağır hükmü de kendiliğinden geçersiz hâle getirmez.

Genel işlem koşulu uyuşmazlıklarında yalnızca sözleşmenin son sayfasını veya imza bölümünü incelemek yeterli değildir. Sağlıklı bir değerlendirme için şu belgeler birlikte ele alınmalıdır:

• İlk teklif ve sonraki sözleşme taslakları,
• E-posta ve mesaj yazışmaları,
• Teklif revizyonları ve değişiklik talepleri,
• Ön bilgilendirme formu ve teslim kayıtları,
• Elektronik onay tarihi, IP ve işlem kayıtları,
• Genel şartların sözleşme tarihinde yürürlükte olan sürümü,
• Hükmün başka sözleşmelerde de kullanıldığını gösteren örnekler,
• Ücret, komisyon ve kesintilere ilişkin hesap dökümleri,
• Fesih, yenileme veya değişiklik bildirimleri,
• Tarafların ticari sıfatı ve sözleşmenin kuruluş süreci.

İnceleme hüküm bazında yapılmalıdır. “Sözleşmenin tamamı genel işlem koşuludur” veya “sözleşme imzalandığı için bütün hükümler geçerlidir” şeklindeki toptancı yaklaşımlar çoğu uyuşmazlıkta isabetli değildir. Hangi maddenin neden genel işlem koşulu olduğu, hangi denetim aşamasını geçemediği ve bunun talebe etkisi ayrı ayrı gösterilmelidir.

Genel işlem koşullarına ilişkin her uyuşmazlık için tek bir mahkeme veya tek bir başvuru süresi yoktur. Görev, yetki ve dava şartları tarafların sıfatına, sözleşmenin türüne ve talebin niteliğine göre belirlenir.

Tüketici Uyuşmazlıkları

2026 yılında değeri 186.000 TL'nin altında bulunan tüketici uyuşmazlıklarında tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur. Bu sınır her yıl değiştiğinden başvuru tarihindeki tutar kontrol edilmelidir.

186.000 TL ve üzerindeki tüketici uyuşmazlıklarında, kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere, dava açılmadan önce dava şartı arabuluculuğa başvurulur; anlaşma sağlanamazsa tüketici mahkemesinde dava açılır. Tüketici mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi tüketici mahkemesi sıfatıyla görev yapar.

Tüketici hakem heyeti kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde tüketici hakem heyetinin veya tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesine itiraz edilebilir. İtiraz üzerine verilen mahkeme kararı kanundaki düzenleme gereğince kesindir.

Ticari Uyuşmazlıklar

Uyuşmazlık Türk Ticaret Kanunu m.4 anlamında ticari dava niteliğindeyse görevli mahkeme kural olarak asliye ticaret mahkemesidir. Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat taleplerinde dava açılmadan önce TTK m.5/A ve ilgili mevzuat uyarınca arabuluculuğa başvurulması gerekebilir.

Diğer Özel Hukuk Uyuşmazlıkları

Tüketici veya ticari dava niteliği taşımayan malvarlığı uyuşmazlıklarında, özel bir görev kuralı yoksa asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Yetki bakımından genel olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi; sözleşmeden doğan davalarda ayrıca sözleşmenin ifa yeri mahkemesi gündeme gelebilir. Kesin yetki kuralları ve geçerli bir yetki sözleşmesi bulunup bulunmadığı ayrıca incelenmelidir.

Genel işlem koşulunun geçersizliği veya yazılmamış sayılması için bütün uyuşmazlıklara uygulanacak tek bir özel zamanaşımı süresi yoktur. Süre, ileri sürülen talebin hukuki niteliğine göre belirlenir.

• Sözleşmeden doğan alacaklarda, özel bir süre yoksa TBK m.146'daki on yıllık genel zamanaşımı gündeme gelebilir.
• TBK m.147'de sayılan bazı alacaklar beş yıllık zamanaşımına tabidir.
• Haksız tahsil edilen bedelin sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iadesi isteniyorsa TBK m.82'deki öğrenmeden itibaren iki yıllık ve her hâlde zenginleşmeden itibaren on yıllık süre değerlendirilir.
• Tüketici hakem heyeti kararına itiraz gibi kanunda özel olarak düzenlenen süreler ayrıca uygulanır.

Geçersizlik itirazının savunma olarak ileri sürülmesi ile bu hükme dayanılarak ödenmiş bir bedelin iadesinin dava yoluyla istenmesi aynı şey değildir. İade, tazminat veya alacak talebi yönünden zamanaşımı dolmuş olabilir. Bu nedenle talebin hukuki sebebi ve sürenin başlangıç tarihi somut işlem üzerinden belirlenmelidir.

HMK m.190 uyarınca kural olarak taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı vakıaların ispat yükünü taşır. Genel işlem koşulu iddiasında bulunan taraf; hükmün önceden ve tek taraflı hazırlandığını, çok sayıda kullanım amacını ve gerçek bir müzakere yapılmadığını gösteren vakıaları somutlaştırmalıdır.

Tüketici sözleşmelerinde ise 6502 sayılı Kanun m.5/3 gereğince önceden hazırlanmış standart bir şartın müzakere edilmediği kabul edilir. Şartın bireysel olarak görüşüldüğünü savunan satıcı veya sağlayıcı bu iddiasını ispatlamalıdır.

İspatta şu araçlar önem taşır:

• Sözleşme taslakları ve farklı sürümler,
• E-posta, SMS ve mesajlaşma kayıtları,
• Ses kaydının hukuka uygun elde edilmiş olması kaydıyla görüşme kayıtları,
• Teklif ve karşı teklif belgeleri,
• Elektronik işlem logları ve onay ekranları,
• Genel şartların arşivlenmiş tarihli kopyaları,
• Tanık beyanları,
• Ticari defterler ve banka kayıtları,
• Bilirkişi incelemesi,
• Aynı hükmü içeren başka standart sözleşmeler.

HMK m.194 gereğince taraflar dayandıkları vakıaları somutlaştırmalı; hangi delilin hangi vakıayı ispatladığını açıkça göstermelidir. “Sözleşme genel işlem koşuludur” şeklindeki soyut bir iddia yerine, tartışmalı madde numarası, hükmün hazırlanış biçimi, sözleşmeye dâhil edilme süreci ve doğurduğu somut zarar açıklanmalıdır.

Her Matbu Hükmü Geçersiz Sanmak

Standart veya matbu bir hüküm önce genel işlem koşulu olarak nitelendirilir; ardından kapsam, yorum ve içerik denetimine tabi tutulur. Matbu olması tek başına geçersizlik sebebi değildir.

İmzayı Tek Başına Yeterli Görmek

İmza, sözleşmenin kabul edildiğine ilişkin önemli bir delildir; fakat genel şartların sözleşme öncesinde açıkça bildirildiğini, öğrenme imkânı sağlandığını ve her hükmün müzakere edildiğini tek başına göstermez.

Bütün Sözleşmenin Geçersizliğini Talep Etmek

Yazılmamış veya hükümsüz sayılan hüküm dışında kalan sözleşme kural olarak geçerliliğini korur. Talebin yalnızca tartışmalı hükme ve bu hükmün doğurduğu sonuca yöneltilmesi çoğu olayda daha isabetlidir.

Hangi Denetim Aşamasının İhlal Edildiğini Açıklamamak

Hükmün sözleşmeye hiç girmediği mi, belirsiz olduğu mu, tek taraflı değişiklik yetkisi verdiği mi veya içerik bakımından dürüstlük kuralına aykırı olduğu mu açıkça ayrılmalıdır. Bu ayrım uygulanacak yaptırımı etkiler.

Yanlış Mercie Başvurmak

Tüketici hakem heyeti sınırı, tüketici mahkemesi, asliye ticaret mahkemesi, asliye hukuk mahkemesi ve dava şartı arabuluculuk ayrımı gözetilmeden yapılan başvurular zaman ve hak kaybına yol açabilir.

Sözleşme Tarihini Gözden Kaçırmak

1 Temmuz 2012'den önce kurulmuş sözleşmelerde TBK m.20-25'in otomatik olarak uygulanacağı kabul edilmemelidir. Yenileme, ek protokol, değişiklik veya yeni işlem bulunup bulunmadığı incelenmelidir.

Genel işlem koşullarına ilişkin uyuşmazlıklar, yalnızca sözleşmede ağır görünen bir hükmün bulunmasına indirgenemez. Önce hükmün standart ve tek taraflı hazırlanmış olup olmadığı, ardından sözleşmenin içeriğine geçerli biçimde girip girmediği, açık olup olmadığı ve taraflar arasındaki dengeyi dürüstlük kuralına aykırı biçimde bozup bozmadığı incelenmelidir.

Uygulamadaki en önemli hata, denetim aşamalarını birbirine karıştırmak ve geçersizliği soyut ifadelerle ileri sürmektir. Sağlıklı bir hukuki değerlendirme, tartışmalı sözleşme maddesini, sözleşme öncesi görüşmeleri, taraf sıfatlarını, yapılan ödemeleri ve talebin usulî yolunu birlikte ele alır. Özellikle eski tarihli sözleşmelerde zaman bakımından uygulanacak hukuk; tüketici uyuşmazlıklarında hakem heyeti sınırı ve arabuluculuk; ticari davalarda görev ve dava şartları baştan doğru belirlenmelidir.

Genel işlem koşullarının geçerliliği; sözleşmenin türüne, tarafların sıfatına, müzakere sürecine ve talep edilen hukuki sonuca göre değişir. Sözleşmenin yalnızca imzalı nüshası değil, taslaklar, yazışmalar, bildirimler, elektronik onay kayıtları ve tahsilat belgeleri birlikte incelenmelidir.

Bu tür uyuşmazlıklarda sürelerin kaçırılması, yanlış mercie başvurulması veya delillerin usulüne uygun sunulmaması hak kaybına neden olabilir. Somut olayınızın güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m.20-25 ve ilgili hükümler.
• 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, m.5, m.68, m.70, m.73 ve m.73/A.
• 6101 sayılı Türk Borçlar Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun, m.1-2.
• Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.2, m.6, m.10, m.106, m.190, m.194 ve m.199.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m.4, m.5 ve m.5/A.
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 21.12.2021, 2018/(19)11-1109 E., 2021/1718 K.
• Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 18.06.2018, 2016/13425 E., 2018/4484 K.
• Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 21.05.2018, 2016/10961 E., 2018/3744 K.
• Atamer, Yeşim, Sözleşme Özgürlüğünün Sınırlandırılması Sorunu Çerçevesinde Genel İşlem Şartlarının Denetlenmesi, İstanbul, 2001.
• Arıkan, Mustafa, “6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda Genel İşlem Koşullarının Yazılmamış Sayılması Kavramı ve Bunun Sözleşmeye Etkisi”, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2012, C.7, S.3-4.

Güncellik notu: Mevzuat, yargı kararı künyeleri ve 2026 yılı tüketici hakem heyeti parasal sınırı 30.07.2026 tarihi itibarıyla kontrol edilmiştir. Parasal sınırlar ve usul hükümleri zaman içinde değişebileceğinden başvuru tarihinde yeniden doğrulanmalıdır.