Tüketici Sözleşmelerinde Haksız Şartlar: Hangi Hükümler Geçersizdir?

TKHK m. 5 uyarınca haksız şart, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye konulan ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme hükümleridir. Bir hükmün haksız şart sayılabilmesi için:

• sözleşmenin standart, önceden hazırlanmış bir metin olması,
• tüketicinin bu hüküm üzerinde ayrıca müzakere etme imkânının bulunmaması,
• hükmün, tarafların hak ve yükümlülüklerinde tüketici aleyhine önemli bir dengesizlik yaratması

gerekir. Satıcı, bir hükmün müzakere edildiğini iddia ediyorsa bunu ispatlamakla yükümlüdür.

Haksız şart olarak nitelendirilen bir sözleşme hükmü kesin olarak hükümsüzdür; yani baştan itibaren hiç var olmamış gibi işlem görür. Sözleşmenin diğer hükümleri geçerliliğini korur; yalnızca haksız şart sayılan hüküm sözleşmeden çıkarılmış sayılır. Sözleşme, haksız şart olmaksızın da tarafları bağlamaya devam edebilecek nitelikteyse ayakta tutulur.

• Satıcıya sözleşmeyi tek taraflı olarak değiştirme yetkisi tanıyan, ancak tüketiciye buna karşılık fesih hakkı tanımayan hükümler,
• tüketicinin cayma veya fesih hakkını fiilen kullanılamaz hâle getiren ağır şekil şartları,
• satıcının kusurundan doğan sorumluluğunu tamamen ortadan kaldıran sorumsuzluk kayıtları,
• tüketiciye orantısız yüksek cezai şart yükleyen, buna karşılık satıcıya benzer bir yükümlülük getirmeyen hükümler,
• ispat yükünü tüketici aleyhine ağırlaştıran, örneğin tüketicinin belirli bir belgeyi ibraz edemediği sürece hiçbir hak talep edemeyeceğini öngören kayıtlar,
• tüketicinin dava açma hakkını, kendi yerleşim yerinden uzak bir yer mahkemesiyle sınırlayan yetki şartları,
• otomatik yenilenen sözleşmelerde feshi fiilen imkânsız kılan uzun bildirim süreleri.

Türk Borçlar Kanunu, yalnız tüketici sözleşmelerine özgü olmayan, tacirler arasındaki sözleşmelerde de uygulanabilecek "genel işlem koşulu" denetimini düzenler. TBK m. 20 ve devamındaki hükümler, karşı tarafın menfaatine aykırı, sürpriz nitelikte veya dürüstlük kuralına aykırı şekilde karşı taraf aleyhine hükümlerin geçersiz sayılmasını öngörür. Tüketici sözleşmelerinde ise TKHK'daki özel haksız şart denetimi, genel hükümlere göre daha geniş bir koruma sağlar ve öncelikle uygulanır.

Sözleşme hükümlerinin haksız sayılmaması için yalnızca dengeli olması yetmez; aynı zamanda açık ve anlaşılır şekilde kaleme alınmış olması da gerekir. TBK m. 25 uyarınca, genel işlem koşullarında yer alan bir hükmün açık ve anlaşılır olmaması hâlinde, bu hüküm tüketici aleyhine değil, tüketici lehine yorumlanır. Küçük punto ile yazılmış, teknik terimlerle doldurulmuş veya tüketicinin dikkatinden kaçacak şekilde gizlenmiş hükümler bu ilke kapsamında değerlendirilir.

Mahkeme ve tüketici hakem heyeti, önüne gelen bir uyuşmazlıkta, taraflardan biri haksız şart iddiasında bulunmasa dahi, sözleşmedeki bir hükmün haksız şart niteliği taşıdığını kendiliğinden (re'sen) dikkate alabilir. Bu ilke, tüketicinin hukuki bilgi eksikliği nedeniyle haksız bir hükme razı olmuş sayılmasını önlemeyi amaçlar.

Tüketici, haksız şart iddiasını:

• doğrudan bir dava veya hakem heyeti başvurusunda,
• başka bir talebe (örneğin bedel iadesi) karşı savunma olarak,
• icra takibine itiraz sırasında

ileri sürebilir. Haksız şart iddiası, zamanaşımına tabi olmaksızın her zaman ileri sürülebilecek bir def'i niteliği de taşıyabilir; ancak somut talebin niteliğine göre bu husus ayrıca değerlendirilmelidir.

• Kredi ve bankacılık sözleşmeleri: Tek taraflı faiz değişikliği, erken ödemeyi zorlaştıran hükümler.
• Abonelik sözleşmeleri: Feshi zorlaştıran şekil şartları, otomatik yenileme bildirimlerinin gizlenmesi.
• Konut satışları: Teslim tarihini tek taraflı erteleme yetkisi, cezai şartın yalnızca tüketici aleyhine işletilmesi.
• Sigorta sözleşmeleri: Teminat kapsamını daraltan, tüketicinin makul olarak beklemeyeceği istisna hükümleri.

Bazı sözleşmelerde, uyuşmazlıkların yabancı bir hukuka veya yabancı bir mahkemeye/tahkime tabi olacağı öngörülebilir. Tüketicinin Türkiye'de yerleşik olduğu ve işlemin Türkiye'yi hedef alan bir faaliyet kapsamında kurulduğu hâllerde, bu tür şartlar tüketiciye tanınan asgari korumayı bertaraf edecek şekilde uygulanamaz; tüketici, kendi ülkesindeki mahkemede dava açma ve kendi ülkesinin koruyucu hükümlerinden yararlanma hakkını korur. Bu ilke, özellikle yurt dışı menşeli platformlarla yapılan sözleşmelerde önem taşır.

Bazı sözleşme hükümleri, birden fazla cümle veya fıkradan oluşur ve bunlardan yalnızca bir kısmı haksız şart niteliği taşıyabilir. Bu durumda, hükmün haksız olan kısmı ayrıştırılabiliyorsa yalnızca o kısım geçersiz sayılır, geri kalan kısım geçerliliğini korur. Ancak hükmün bölünmesi, tarafların gerçek iradesini çarpıtacak veya sözleşmeyi anlamsız hâle getirecekse, hükmün bütünüyle geçersiz sayılması gerekebilir.

Haksız şart, kesin hükümsüzlük yaptırımına tabi olduğundan, sözleşmenin kurulduğu andan itibaren hiç var olmamış sayılır. Bu nedenle, haksız şart uyarınca daha önce tahsil edilmiş bedeller (örneğin haksız bir cezai şart veya ücret), sözleşmenin kurulduğu tarihe kadar geriye dönük olarak iade talebine konu edilebilir; ancak bu talepler de genel zamanaşımı sürelerine tabidir.

Mahkeme veya tüketici hakem heyeti, haksız bulduğu bir hükmü tüketici lehine "makul" bir hükümle değiştirme yetkisine sahip değildir; yalnızca hükmün geçersizliğine karar verebilir. Sözleşmenin, haksız şart çıkarıldıktan sonra ayakta kalıp kalamayacağı, tarafların hükümsüz kalan boşluğu dolduracak bir anlaşmaya varıp varamayacağı ayrıca değerlendirilir; taraflar anlaşamazsa, kanundaki tamamlayıcı hükümler devreye girebilir.

Haksız şart iddiasına dayalı uyuşmazlıklarda görevli mahkeme tüketici mahkemesidir. Uyuşmazlık konusu değer, güncel parasal sınırın altında kalıyorsa önce tüketici hakem heyetine başvurulmalıdır.

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan uyuşmazlıklarda, tüketici mahkemesinde dava açılmadan önce dava şartı arabuluculuğa başvurulması zorunludur.

Haksız şart uyarınca yapılmış ödemelerin iadesine ilişkin talepler genel zamanaşımı sürelerine tabidir. Sürenin başlangıcı, kural olarak ödemenin yapıldığı veya haksız şartın uygulandığı tarihtir; bu nedenle uzun süredir devam eden bir sözleşme ilişkisinde yalnızca zamanaşımına uğramamış dönem için iade talep edilebilir.

• sözleşme metninin tamamı,
• sözleşmenin müzakere edilip edilmediğine ilişkin yazışmalar,
• satıcının standart olarak kullandığı diğer sözleşme örnekleri,
• hükmün somut olayda nasıl uygulandığını gösteren belgeler,
• bilirkişi incelemesi (gerekiyorsa).

• Sözleşmeyi okumadan imzalamak,
• haksız şart iddiasını yalnızca sözlü olarak ileri sürüp yazılı belgeyle desteklememek,
• sözleşmenin tamamının geçersiz olduğunu düşünüp yalnızca haksız hükmün geçersizliğini talep etmemek,
• yetki şartına itiraz etmeden yetkisiz mahkemede dava açmak.

Tüketici sözleşmelerindeki haksız şartların tespiti, sözleşmenin bütünü ve somut uygulama biçimi dikkate alınarak yapılmalıdır. Sözleşmenizdeki hükümlerin haksız şart niteliği taşıyıp taşımadığının değerlendirilmesi ve buna dayalı hakların kullanılması için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.