Sözleşmelerde Şekil Şartı ve Şekle Aykırılığın Sonuçları

TBK m. 12 uyarınca sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir. Taraflar, sözlü anlaşma, örtülü davranış veya yazılı belge yoluyla geçerli bir sözleşme kurabilir. Şekil serbestisi, sözleşme özgürlüğünün doğal bir uzantısıdır ve ticari hayatın hızını korumayı amaçlar.

Bununla birlikte kanun, önemli hukuki ve ekonomik sonuçlar doğuran bazı işlemlerde şekil şartı öngörmüştür. Örneğin taşınmaz satışı, kefalet sözleşmesi, bazı bağışlama türleri ve tüketici işlemlerinde kanun özel şekil koşulları getirmiştir.

Şekil şartı iki kaynaktan doğabilir:

• Kanuni şekil: Kanunun doğrudan öngördüğü şekil. Örneğin taşınmaz satış vaadinin resmî şekilde yapılması gerekliliği.
• İradi (sözleşmesel) şekil: Tarafların kendi aralarında, belirli bir işlemin ancak yazılı yapılabileceğini kararlaştırmasıdır. TBK m. 17 uyarınca kanunda öngörülmediği hâlde taraflar bir sözleşme için yazılı şekil kararlaştırmışlarsa, bu sözleşme ancak kararlaştırılan şekilde yapılırsa tarafları bağlar.

İradi şekil şartı kararlaştırıldığı hâlde bu şekle uyulmadan yapılan sözleşme, aksi kararlaştırılmadıkça geçersiz sayılır. Ancak taraflar sonradan, kararlaştırdıkları şekilden vazgeçebilir; bu vazgeçme kendisi de şekle bağlı olmayabilir.

TBK m. 13 uyarınca kanunun emrettiği şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler kesin hükümsüzdür. Kesin hükümsüzlük, sözleşmenin baştan itibaren hiç hüküm doğurmadığı anlamına gelir. Bu geçersizlik, mahkeme tarafından resen dikkate alınır; taraflardan birinin ileri sürmesi şart değildir ve zamanaşımına da tabi olmayan bir def’i niteliğindedir.

Şekle aykırılık nedeniyle geçersizlik ileri sürülürken dürüstlük kuralına aykırılık istisnası da göz önünde bulundurulmalıdır. Yerleşik uygulamaya göre, tarafın uzun süre şekle aykırılığı bilerek edimini ifa etmiş, karşı edimden yararlanmış ve sonradan sırf şekil eksikliğine dayanarak sözleşmeyi geçersiz kılmaya çalışması, somut olayın özelliklerine göre dürüstlük kuralıyla bağdaşmayabilir. Bu istisna dar yorumlanır ve her olayda ayrıca değerlendirilir.

TBK m. 14 uyarınca kanunda yazılı şekil öngörülmüşse, borç altına girenin imzasının bulunması ve borcun içeriğini içeren bir metnin var olması gerekir. Yazılı şeklin geçerli sayılması için metnin bütünüyle el yazısı olması gerekmez; kural olarak imza yeterlidir.

İmza Şartı

TBK m. 15 uyarınca imzanın, borç altına girenin el yazısıyla atılması gerekir. Elektronik imza, kanunlarda öngörülen hâllerde el yazısı imzanın yerini tutar. İmza atamayan kişiler bakımından ise kanunda özel düzenlemeler bulunur.

Resmî Şekil

TBK m. 17 uyarınca kanun bazı işlemler için resmî şekli zorunlu kılmıştır. Resmî şekil, noter veya yetkili resmî makam önünde düzenleme veya onaylama yoluyla gerçekleştirilir. Taşınmaz satış vaadi sözleşmesi, resmî şekil şartına tabi işlemlerin tipik örneğidir; adi yazılı yapılan taşınmaz satış vaadi sözleşmeleri kural olarak geçersizdir.

Uygulamada sıklıkla karşılaşılan bazı şekle tabi işlemler şunlardır:

• taşınmaz satış vaadi ve taşınmaz mülkiyetinin devrine ilişkin işlemler (resmî şekil, tapu sicili),
• kefalet sözleşmesi (yazılı şekil, kefalet limitinin ve türünün el yazısıyla belirtilmesi),
• bazı bağışlama türleri,
• tüketici kredisi ve konut finansmanı sözleşmeleri (kanunda öngörülen yazılı asgari içerik),
• taraflarca iradi olarak yazılı şekle bağlanan sözleşmeler.

Her sözleşme türünün kendi özel kanunundaki şekil şartı ayrıca incelenmelidir; genel kural olan şekil serbestisi, özel kanunlardaki istisnalarla sınırlanır.

Bir sözleşmenin bazı hükümleri şekil şartına uygun, bazıları uygun değilse, sözleşmenin bölünüp bölünemeyeceği incelenmelidir. Şekle aykırı kısım, taraflarca sözleşmenin ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmişse tüm sözleşme geçersiz sayılabilir; aksi hâlde yalnız o kısım geçersiz kalabilir.

Şekle aykırılık, sözleşmeyi kesin hükümsüz kılar; bu nedenle sonradan onaylanamaz ve zamanla geçerli hâle gelmez. Buna karşılık hata, hile veya korkutma nedeniyle sözleşmeyle bağlı olmama hakkı, iptal edilebilirlik kategorisindedir; hak sahibinin süresi içinde iradesini bozan durumu bildirmesine bağlıdır. Bu iki kavram birbirine karıştırılmamalıdır; sonuçları ve süreleri farklıdır.

Şekle aykırılık iddiasına dayalı uyuşmazlıklarda görevli mahkeme, sözleşmenin niteliğine göre belirlenir. Taşınmazla ilgili uyuşmazlıklarda asliye hukuk mahkemesi, ticari ilişkilerde asliye ticaret mahkemesi görevli olabilir. Yetki bakımından taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kural olarak kesin yetkilidir; diğer uyuşmazlıklarda HMK m. 6 ve m. 10 hükümleri uygulanır.

Şekle aykırılık nedeniyle geçersizlik, bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir; her zaman ileri sürülebilir. Buna karşılık şekle aykırı sözleşmeye dayanılarak yapılmış ifalar sonucunda doğan sebepsiz zenginleşme iddiaları, kendi özel zamanaşımı sürelerine tabidir.

Şekil şartına uyulup uyulmadığı, mevcut belge üzerinden değerlendirilir. Uyuşmazlık genellikle belgenin gerçekliği, imzanın kime ait olduğu veya yazılı metnin içeriği üzerinde yoğunlaşır. Başlıca deliller:

• sözleşme metninin aslı veya onaylı örneği,
• noter kayıtları (resmî şekil gerektiren işlemlerde),
• tapu sicili kayıtları,
• imza incelemesi ve bilirkişi raporu,
• tarafların yazışmaları ve ifa belgeleri.

• Taşınmaz satış vaadini adi yazılı sözleşmeyle yapmaya çalışmak.
• Kefalet sözleşmesinde kefalet limitini ve türünü el yazısıyla belirtmemek.
• Şekle aykırılığın her zaman ileri sürülebileceğini unutup süre hesabı yapmaya çalışmak.
• İradi şekil şartı kararlaştırıldığı hâlde sonradan sözlü değişiklik yapıldığını ispatlayabileceğini düşünmek.
• Elektronik yazışmayı, resmî şekil gerektiren işlemler için yeterli sanmak.

Şekil şartları, sözleşme özgürlüğünü sınırlayan istisnai ama önemli kurallardır. Hangi işlemin hangi şekle tabi olduğunun önceden doğru tespit edilmesi, ileride sözleşmenin tamamının geçersiz sayılması riskini ortadan kaldırır. Özellikle taşınmaz işlemleri ve kefalet sözleşmelerinde şekil eksikliği, tarafların yıllar sonra karşılaştığı ciddi hak kayıplarına yol açabilir.

Bir sözleşmenin şekil şartına uygun kurulup kurulmadığının incelenmesi ve olası geçersizlik risklerinin değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.