Borçlar Hukukunda Hata (Yanılma) ve Sözleşmeyle Bağlı Olmama Hakkı

Hata, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda yanılma terimiyle düzenlenmiştir. Yanılma; bir kişinin hukuki işlem yaparken düşündüğü, istediği veya açıkladığı husus ile ortaya çıkan hukuki işlem arasında istemeden meydana gelen uyumsuzluktur.

Yanılma iki farklı aşamada görülebilir:

• Kişinin gerçek iradesi doğru oluşmuş, ancak bu irade yanlış açıklanmış olabilir.
• Kişinin iradesi, sözleşmenin kurulmasında etkili olan bir olguya ilişkin yanlış değerlendirme nedeniyle baştan hatalı oluşmuş olabilir.

Her iki durumda da sözleşme kendiliğinden kesin hükümsüz hâle gelmez. TBK m. 30, sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen tarafın sözleşmeyle bağlı olmayacağını düzenler. Bu nedenle hukuki sonuç, sözleşmenin baştan itibaren herkes bakımından yok sayılması değil; yanılan tarafa, kanuni koşulları ve süreyi gözeterek sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirme imkânı tanınmasıdır.

Kanun, her yanlış değerlendirmeyi sözleşmeden kurtulma nedeni olarak kabul etmez. Yanılma, sözleşmenin kurulması bakımından ciddi ve belirleyici olmalıdır. Kişi doğru durumu bilseydi sözleşmeyi hiç yapmayacak veya aynı içerikle yapmayacak idiyse esaslı yanılmadan söz edilebilir. Bununla birlikte yalnızca kişinin kendi değerlendirmesi yeterli değildir; yanılmanın iş hayatındaki dürüstlük kuralları bakımından da sözleşmenin temelini sarsacak ağırlıkta olması gerekir.

Yargıtay uygulamasında bu değerlendirme genellikle iki unsur üzerinden yapılır:

1. Sübjektif unsur: Yanılma, yanılan kişi açısından sözleşmeyi yapmasının başlıca nedeni olmalıdır.
2. Objektif unsur: Aynı yanılma, dürüstlük kuralı ve makul işlem hayatı bakımından da sözleşmenin yapılmamasını veya farklı koşullarla yapılmasını haklı göstermelidir.

Dolayısıyla önemsiz bir ayrıntı, sonradan ortaya çıkan ekonomik memnuniyetsizlik veya piyasa koşullarının değişmesi kural olarak esaslı yanılma değildir.

Açıklamada Yanılma

TBK m. 31, esaslı sayılan açıklama yanılmalarını örnekleyerek düzenler. Sayım sınırlı değildir; somut olayda benzer ağırlıkta başka açıklama yanılmaları da esaslı kabul edilebilir.

Açıklamada yanılma şu hâllerde gündeme gelebilir:

• Kişinin yapmak istediği sözleşmeden başka bir sözleşme için irade açıklaması yapması,
• İstediğinden başka bir konu veya mal hakkında sözleşme kurması,
• Sözleşme yapma iradesini, işlem yapmak istediği kişiden başkasına açıklaması,
• Belirli kişisel nitelikleri esas aldığı hâlde başka bir kişiyle işlem yapması,
• Üstlenmek istediğinden önemli ölçüde fazla edim veya istediğinden önemli ölçüde az karşı edim için irade açıklaması yapması.

Örneğin belirli bir taşınmazın kiralanması için işlem yaptığını düşünen kişinin başka bir taşınmazı bağışladığına ilişkin resmî senedi imzalaması iddiası, olayın koşullarına göre sözleşmenin türünde veya konusunda yanılma olarak incelenebilir. Ancak imza atılmış olması tek başına yanılma iddiasını geçersiz kılmaz; aynı şekilde “belgeyi okumadım” savunması da tek başına esaslı yanılmayı kanıtlamaz. İşlemin hazırlanışı, tarafların önceki görüşmeleri, kişinin yaşı ve eğitim durumu, işlem sırasındaki davranışları, belge içeriği ve yanılmanın öğrenilme biçimi birlikte değerlendirilir.

Basit Hesap Yanlışlığı

TBK m. 31'in son cümlesine göre basit hesap yanlışlıkları sözleşmenin geçerliliğini etkilemez; yalnızca hesap düzeltilir. Toplama, çarpma veya rakam aktarımı hatası açıkça belirlenebiliyorsa sözleşmenin bütünü ortadan kaldırılmaz.

Buna karşılık rakam hatası tarafın gerçekte üstlenmek istediğinden önemli ölçüde fazla borç altına girmesine yol açmış ve olay basit bir hesap düzeltmesiyle giderilemiyorsa, açıklamada yanılma hükümleri ayrıca değerlendirilebilir.

Saikte Yanılma

Saik, kişiyi sözleşme yapmaya yönelten iç nedendir. TBK m. 32 uyarınca saikte yanılma kural olarak esaslı değildir. Bir taşınmazı değer kazanacağı düşüncesiyle satın alan kişinin piyasanın düşmesi nedeniyle sözleşmeden dönmek istemesi, tek başına esaslı yanılma oluşturmaz.

Saikte yanılmanın esaslı sayılabilmesi için üç koşul birlikte aranır:

• Yanılan kişi, hatalı değerlendirdiği olguyu sözleşmenin temeli saymış olmalıdır.
• Bu kabul, iş ilişkilerinde geçerli dürüstlük kurallarına uygun olmalıdır.
• Söz konusu saikin sözleşmenin temeli olduğu karşı tarafça bilinebilir olmalıdır.

Örneğin yalnızca belirli bir ruhsata sahip olduğu için satın alınan bir işletmenin gerçekte bu ruhsata sahip olmadığının anlaşılması, ruhsatın işlem için belirleyici olduğu karşı tarafça da biliniyorsa temel yanılması olarak değerlendirilebilir. Buna karşılık kişinin yalnızca kendi içinde önem verdiği, karşı tarafa yansımayan ve işlem hayatı bakımından sözleşmenin temeli sayılmayan beklentiler yeterli değildir.

İletmede Yanılma

TBK m. 33'e göre irade açıklamasının haberci, çevirmen, elektronik iletişim aracı veya benzeri bir vasıta tarafından yanlış iletilmesi hâlinde de yanılma hükümleri uygulanır.

Bu ihtimal özellikle:

• Çeviri hatalarında,
• Mesaj veya e-posta içeriğinin yanlış aktarılmasında,
• Teklif bedelinin aracı kişi tarafından hatalı bildirilmesinde,
• Elektronik sistemdeki aktarım hatalarında

gündeme gelebilir. Yanlış iletimin gerçekten var olduğu ve sözleşmenin kurulmasını etkilediği somut delillerle ortaya konulmalıdır.

TBK m. 34 uyarınca kişi, yanıldığını dürüstlük kuralına aykırı biçimde ileri süremez. Yanılma hükümleri, ekonomik bakımdan elverişsiz hâle gelen sözleşmelerden sonradan kurtulma aracı olarak kullanılamaz.

Karşı taraf, sözleşmenin yanılan kişinin gerçekten kastettiği anlamda kurulmasına razı olduğunu bildirirse sözleşme bu anlamda kurulmuş sayılır. Böyle bir durumda yanılan kişinin artık sözleşmeyle bağlı olmadığını ileri sürmesi çoğu kez dürüstlük kuralıyla bağdaşmaz.

Örneğin teklif metninde 100 adet yerine yanlışlıkla 1.000 adet yazılmışsa ve karşı taraf sözleşmeyi 100 adet üzerinden yerine getirmeyi kabul ediyorsa, yanılan taraf yalnızca yazım hatasını gerekçe göstererek bütün sözleşmeyi ortadan kaldırmakta ısrar edemez.

Yanılmaya kişinin kendi dikkatsizliği yol açmış olabilir. Bu durum, esaslı yanılma varsa sözleşmeyle bağlı olmama hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Ancak TBK m. 35, yanılmasında kusurlu olan kişiye tazminat sorumluluğu yükleyebilir.

Yanılan kişi kusurluysa, karşı tarafın sözleşmenin bağlayıcı olmamasından doğan zararını gidermek zorunda kalabilir. Karşı taraf yanılmayı biliyor veya bilmesi gerekiyorsa tazminat isteyemez. Hâkim, hakkaniyet gerektiriyorsa ifadan beklenen yararı aşmamak üzere daha yüksek bir tazminata da hükmedebilir.

Bu nedenle “yanıldım, sözleşme beni bağlamaz” açıklaması yalnızca sözleşmenin sona ermesi bakımından değil, doğabilecek tazminat riski bakımından da değerlendirilmelidir. Özellikle profesyonel veya ticari işlem yapan tarafların inceleme, teyit ve özen yükümlülüğü daha sıkı ele alınabilir.

Yanılma ile aldatma aynı hukuki kurum değildir.

Yanılmada, kişi çoğu kez kendi yanlış değerlendirmesi, dikkatsizliği, yanlış anlaması veya dışsal bir aktarım hatası nedeniyle gerçek iradesine uymayan işlem yapar. Karşı tarafın kasıtlı davranışı zorunlu değildir.

Aldatmada ise karşı taraf veya bazı hâllerde üçüncü kişi, sözleşmenin kurulmasını sağlamak amacıyla kasıtlı biçimde yanlış kanaat oluşturur, mevcut yanlış kanaati sürdürür veya açıklaması gereken önemli bir olguyu bilinçli şekilde gizler.

TBK m. 36 bakımından önemli fark şudur: Aldatma sonucunda sözleşme yapılmışsa yanılmanın esaslı olması aranmaz. Aldatma fiili ile sözleşmenin kurulması arasında uygun nedensellik bağı bulunması yeterlidir. Kişi gerçeği bilseydi sözleşmeyi hiç yapmayacak veya daha elverişli koşullarla yapacak idiyse bu bağ kurulabilir.

Yanılma ile aldatmanın karıştırılması, davanın hukuki değerlendirmesini ve ispat planını zayıflatır. Davacı, karşı tarafın kasıtlı yönlendirmesini ileri sürüyorsa yalnızca “hata yaptım” demekle yetinmemeli; yanlış bilgi, gizleme, aldatma kastı ve sözleşmeyle bağlantıyı açıklamalıdır. Buna karşılık karşı tarafın herhangi bir kasıtlı davranışı yoksa olay, esaslı yanılma koşulları içinde incelenmelidir.

TBK m. 39'a göre yanılan taraf, yanılmayı öğrendiği andan başlayarak bir yıl içinde:

• Sözleşmeyle bağlı olmadığını karşı tarafa bildirmeli veya
• Sözleşme kapsamında verdiği şeyi geri istemelidir.

Kanun, bu bildirim için özel bir şekil öngörmemiştir. Teorik olarak sözlü bildirim de mümkün olmakla birlikte, öğrenme tarihi ile bildirimin içeriği çoğu davanın merkezinde bulunduğundan sözlü bildirim ciddi ispat riski taşır. Noter ihtarnamesi, güvenli elektronik imza, kayıtlı elektronik posta veya teslimi ve içeriği kanıtlanabilir yazılı bildirim uygulamada daha güvenlidir.

Bildirimde en azından:

• Hangi sözleşmenin hedef alındığı,
• Yanılmanın ne olduğu,
• Yanılmanın ne zaman ve nasıl öğrenildiği,
• Sözleşmeyle bağlı olunmadığının açıkça bildirildiği,
• Verilen edimlerin iadesinin istenip istenmediği

anlaşılır biçimde yer almalıdır.

Sadece “itiraz ediyorum”, “mağdur oldum” veya “sözleşmeyi kabul etmiyorum” şeklindeki belirsiz açıklamalar her olayda yeterli sayılmayabilir. Bildirimin hukuki sebebi ve irade sonucu açık olmalıdır.

Bir yıllık süre sözleşmenin imzalandığı tarihten değil, yanılmanın öğrenildiği tarihten başlar. Bu ayrım özellikle eski tarihli işlemlerde belirleyicidir.

Öğrenme, yalnızca soyut bir şüpheyi değil; yanılmanın varlığı ve sözleşmeyle bağlantısı hakkında hakkın kullanılmasını mümkün kılan yeterli bilginin edinilmesini ifade eder. Ancak kişi gerçeği öğrendiği hâlde araştırmayı geciktirerek süreyi kendi iradesiyle erteleyemez. Mahkeme, öğrenme tarihini olayın olağan akışı, belgeler, yazışmalar, resmî kayıtlar ve taraf davranışları üzerinden belirler.

TBK m. 39'daki bir yıllık süre hak düşürücü süre niteliğindedir. Süre geçirilirse sözleşme onanmış sayılır. Hak düşürücü sürenin niteliği nedeniyle mahkemece kendiliğinden dikkate alınması mümkündür.

TBK m. 39, aşırı yararlanmayı düzenleyen TBK m. 28'den farklı olarak sözleşmenin kurulmasından başlayan açık bir üst süre öngörmemiştir. Eski tarihli işlemler bakımından öğretide ve kararlardaki karşı oylarda genel zamanaşımı süresinin kıyasen uygulanıp uygulanamayacağı tartışılmıştır. Kanunda açık bir üst süre bulunmadığından “her durumda on yıl” veya “hiçbir üst sınır yoktur” şeklinde kategorik bir sonuca dayanmak güvenli değildir. İşlemin tarihi, talebin niteliği, ayni hak durumu ve somut içtihat birlikte değerlendirilmelidir.

Yanılma, sözleşme tamamen veya kısmen ifa edildikten sonra da öğrenilebilir. Bir yıllık süre içinde sözleşmeyle bağlı olunmadığı bildirilirse, verilmiş edimlerin geri alınması gündeme gelir.

İade talebinin hukuki dayanağı ve kapsamı sözleşmenin türüne göre değişebilir. Para, taşınır, hizmet veya taşınmaz devrinde aynı dava ve iade yöntemi uygulanmaz. Özellikle taşınmaz devrinde yalnızca para iadesi değil, tapu sicilinde değişiklik doğuracak tapu iptali ve tescil talebi gerekebilir. Bu davalarda üçüncü kişilerin iyi niyetli kazanımları, tapu siciline güven ilkesi ve tedbir ihtiyacı ayrıca incelenmelidir.

HMK m. 190'daki genel kurala göre, yanılma iddiasından kendi lehine hak çıkaran taraf, iddiasını ispatlamakla yükümlüdür. Bu kapsamda yanılan taraf genellikle şu olguları ortaya koymalıdır:

• Gerçek iradesinin ne olduğu,
• Açıklanan veya oluşan iradenin bundan nasıl ayrıldığı,
• Yanılmanın neden esaslı olduğu,
• Saikte yanılma varsa saikin sözleşmenin temeli sayıldığı ve karşı tarafça bilinebilir olduğu,
• Yanılmanın ne zaman öğrenildiği,
• Bir yıllık süre içinde sözleşmeyle bağlı olunmadığının bildirildiği veya verilen şeyin geri istendiği.

Karşı taraf ise bildirimin süresiz olduğunu, yanılmanın esaslı olmadığını, hakkın dürüstlük kuralına aykırı kullanıldığını, sözleşmenin sonradan açık veya örtülü biçimde onandığını ya da yanılan kişinin kastettiği içerikle sözleşmenin yerine getirilmesini kabul ettiğini savunabilir.

İrade bozukluğu iddiası, HMK m. 203/1-ç kapsamında senetle ispat zorunluluğunun istisnaları arasındadır. Bu nedenle işlemin yazılı veya resmî şekilde yapılmış olması, yanılmanın yalnızca başka bir resmî belgeyle ispatlanabileceği anlamına gelmez.

Somut olaya göre şu deliller kullanılabilir:

• Sözleşme öncesi teklif ve taslaklar,
• E-posta, mesaj ve diğer elektronik yazışmalar,
• İlan, katalog, teknik şartname ve tanıtım belgeleri,
• Banka kayıtları ve ödeme açıklamaları,
• Tapu, ticaret sicili, ruhsat veya idari kayıtlar,
• Tanık anlatımları,
• Bilirkişi incelemesi,
• Keşif,
• Tarafların sözleşme öncesi ve sonrasındaki davranışları,
• Hukuka uygun elde edilmiş ses, görüntü veya elektronik kayıtlar.

Delilin hukuka uygun elde edilmiş olması zorunludur. Özel hayatı veya haberleşme gizliliğini ihlal eden kayıtların dosyaya sunulması ayrıca hukuki ve cezai sorumluluk doğurabilir. Bu nedenle “her türlü delil” ifadesi, hukuka aykırı delilin kullanılabileceği anlamına gelmez.

Evet. Resmî senet, belgelediği olgular bakımından güçlü delil niteliğindedir; ancak irade bozukluğu iddiasını mutlak biçimde ortadan kaldırmaz. Türk Medeni Kanunu m. 7 ve HMK'nın irade bozukluğuna ilişkin ispat istisnası uyarınca, resmî senede bağlanmış bir işlemde de yanılma ve aldatma olguları her türlü hukuka uygun delille ispatlanabilir.

Bununla birlikte resmî işlem sırasında metnin okunması, tarafın imzası, memur önündeki beyanları ve işlemin niteliği mahkemenin değerlendirmesinde güçlü karşı delil oluşturabilir. Bu nedenle resmî senet bulunan dosyalarda iddia, yalnızca genel ifadelerle değil; işlem öncesi görüşmeler, yanılmanın kaynağı, öğrenme tarihi ve tarafların davranışlarıyla somutlaştırılmalıdır.

Yargıtay HGK, 13.12.2018, E. 2018/1-889, K. 2018/1939

Karar, hata ve hile hukuki nedenlerine dayalı tapu iptali ve tescil istemine ilişkindir. Hukuk Genel Kurulu, bir yıllık hak düşürücü sürenin sözleşmenin yapıldığı tarihten değil, hata veya hilenin öğrenildiği tarihten başlayacağını kabul etmiştir. Ayrıca resmî senedin varlığının irade bozukluğu olgusunun her türlü delille ispatlanmasına engel olmadığı belirtilmiştir.

Kararın uygulamadaki önemi açıktır: Mahkeme, eski tarihli bir resmî işlem bulunduğu gerekçesiyle davayı doğrudan reddedemez. Önce öğrenme tarihini ve irade bozukluğuna ilişkin bütün hukuka uygun delilleri değerlendirmelidir. Bununla birlikte bu ilke, her resmî işlemin kolayca geçersiz kılınacağı anlamına gelmez; ispat yükü iddia sahibindedir.

Yargıtay HGK, 11.02.2021, E. 2017/1-1216, K. 2021/60

Bu kararda yanılma ile aldatma arasındaki ayrım ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Hukuk Genel Kurulu, yanılmada kişinin karşı tarafın kusuru veya etkisi olmaksızın gerçek iradesine uymayan açıklamada bulunabileceğini; aldatmada ise iradenin oluşumunun başka bir kişinin kasıtlı davranışıyla sakatlandığını vurgulamıştır.

Kararda ayrıca, esaslı yanılmanın kabulü için yanılmanın hem kişi açısından sözleşmenin başlıca nedeni olması hem de dürüstlük kuralı bakımından sözleşmenin yapılmamasını haklı gösterecek nitelikte bulunması gerektiği belirtilmiştir. Somut olayın hukuki niteliği, tarafın kullandığı “hata” veya “hile” kelimesinden değil, ileri sürdüğü maddi vakıalardan hareketle belirlenmelidir.

Yargıtay HGK, 19.10.2022, E. 2021/3-24, K. 2022/1328

Hukuk Genel Kurulu bu kararında, irade bozukluğu iddiasının her türlü delille ispatlanabileceği, bir yıllık sürenin hak düşürücü nitelik taşıdığı ve aldatma iddiasında ispat yükünün bu iddiadan hak çıkaran tarafta bulunduğu yönündeki yerleşik yaklaşımı sürdürmüştür.

Karar, özellikle yazılı veya resmî belge bulunan uyuşmazlıklarda ispat hukukunun doğru uygulanması bakımından önemlidir. Senedin varlığı, irade bozukluğu incelemesini ortadan kaldırmaz; ancak iddiayı ileri süren tarafın somut, tutarlı ve denetlenebilir delil sunma yükümlülüğünü de hafifletmez.

Borçlar hukuku öğretisinde yanılma; açıklamada yanılma, saikte yanılma ve iletmede yanılma ayrımı üzerinden incelenir. Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman/Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in genel hükümler eserlerinde irade bozukluklarının sözleşme özgürlüğü, güven ilkesi ve dürüstlük kuralı arasındaki denge içinde değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Uygulamadaki temel tartışmalar şunlardır:

Hukuki Sonucun Niteliği

TBK, “sözleşme ile bağlı olmaz” ifadesini kullanır. Öğretide bu sonucun “iptal edilebilirlik”, “tek taraflı bağlamazlık” veya bozucu yenilik doğuran hakkın kullanılması gibi farklı kavramlarla açıklandığı görülür. Uygulama açısından belirleyici husus, yanılan tarafın bir yıllık süre içinde açık irade beyanında bulunmaması hâlinde sözleşmenin onanmış sayılmasıdır.

Yanılmanın Sözleşmenin Temeli Olup Olmadığı

Özellikle saikte yanılmada en güç mesele, yanılan kişinin iç dünyasındaki beklentinin sözleşmenin ortak veya bilinebilir temeli hâline gelip gelmediğidir. Karşı tarafa hiç açıklanmamış kişisel beklentiler çoğu kez yeterli görülmez. Sözleşme görüşmeleri, teklif metinleri, teknik şartlar ve yazışmalar bu nedenle önem taşır.

Öğrenme Tarihinin Belirlenmesi

Bir yıllık sürenin başlangıcında “öğrenme” ile “şüphelenme” arasındaki sınır her dosyada aynı değildir. Mahkeme, kişinin hakkını kullanmasına yetecek bilgiyi hangi tarihte edindiğini belirler. Resmî kayıt, bilirkişi raporu, üçüncü kişinin bildirimi veya sözleşmeye konu malın fiilen incelenmesi öğrenme tarihi sayılabilir; fakat her belge otomatik olarak başlangıç tarihi oluşturmaz.

Kanunda Açık Bir Azami Süre Bulunmaması

TBK m. 39 yalnızca öğrenmeden başlayan bir yıllık süreyi düzenler. Sözleşmenin kurulmasından başlayan ayrıca bir üst süre yazılmamıştır. Öğretide hukuki güvenlik gerekçesiyle genel zamanaşımı süresinin kıyasen uygulanmasını savunan görüşlerle, hak düşürücü sürelerin kıyas yoluyla genişletilemeyeceğini savunan görüşler bulunmaktadır. Bu nedenle çok eski tarihli işlemlerde tek bir genel cümleyle sonuç kurulması doğru değildir.

Yanılma, tek başına görevli mahkemeyi belirlemez. Görev, sözleşmenin türüne, tarafların sıfatına ve ileri sürülen talebe göre tespit edilir.

• Özel bir görev kuralı yoksa malvarlığına ilişkin davalarda kural olarak asliye hukuk mahkemesi görevlidir.
• Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda, kira alacağı dâhil olmak üzere kural olarak sulh hukuk mahkemesi görevlidir.
• Tüketici işlemlerinden doğan uyuşmazlıklarda parasal sınır ve talebin niteliğine göre tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi gündeme gelir.
• Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili ticari davalarda asliye ticaret mahkemesi görevli olabilir.
• İş ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda iş mahkemesi görevli olabilir.
• Taşınmaz devrinin yanılma nedeniyle ortadan kaldırılması isteniyorsa talep çoğu kez tapu iptali ve tescil davası biçiminde ileri sürülür; görevli mahkeme, başka özel düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesidir.

Görev kamu düzenindendir ve mahkemece kendiliğinden incelenir. Yanlış mahkemede dava açılması zaman ve masraf kaybına, bazı durumlarda geçici hukuki korumanın gecikmesine neden olabilir.

Genel yetkili mahkeme, HMK m. 6 uyarınca davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesidir. Sözleşmeden doğan davalar HMK m. 10 gereğince sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir.

Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişiklik doğurabilecek davalarda HMK m. 12 uyarınca taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir. Yanılma nedenine dayalı tapu iptali ve tescil davalarında bu kural özellikle önemlidir.

Tüketici, iş, sigorta veya diğer özel sözleşme türlerinde ek yetki kuralları bulunabilir. Yetki değerlendirmesi yalnızca sözleşmedeki yer kaydına bakılarak yapılmamalıdır; tarafların tacir olup olmadığı ve yetki sözleşmesinin geçerlilik koşulları da incelenmelidir.

Yanılma iddiası tek başına bütün uyuşmazlıkları zorunlu arabuluculuğa tabi kılmaz. Dava şartı arabuluculuk, ilişkinin ve talebin türüne göre belirlenir.

• Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıkların önemli bir bölümü dava şartı arabuluculuğa tabidir.
• Tüketici uyuşmazlıklarında kanundaki istisnalar dışında tüketici mahkemesine başvurmadan önce arabuluculuk gerekebilir.
• Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan belirli ticari davalarda ve kanunda sayılan bazı menfi tespit, istirdat veya itirazın iptali taleplerinde arabuluculuk dava şartıdır.
• İşçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerinde dava şartı arabuluculuk uygulanır.

Saf biçimde sözleşmeyle bağlı olunmadığının tespiti istenen bir davayla, para iadesi veya tazminat talebi birlikte ileri sürülen dava aynı arabuluculuk rejimine tabi olmayabilir. Başvuru yapılmadan önce talep sonucu doğru sınıflandırılmalıdır.

Dava şartı arabuluculuğa başvurulması, TBK m. 39'daki sözleşmeyle bağlı olmama açıklamasının yerini her olayda kendiliğinden tutmaz. Bir yıllık süre dolmadan karşı tarafa açık ve ispatlanabilir bir bildirim yapılması daha güvenli bir yaklaşımdır.

Dava sonuçlanıncaya kadar sözleşme konusu malın devredilmesi, tüketilmesi veya hukuki durumun geri dönülemez biçimde değişmesi riski varsa HMK m. 389 ve devamı uyarınca ihtiyati tedbir talep edilebilir.

Özellikle:

• Taşınmazın üçüncü kişiye devrinin önlenmesi,
• Sicile geçici şerh verilmesi,
• Belirli bir malın elden çıkarılmasının engellenmesi,
• Teminat veya belge üzerinde geçici koruma sağlanması

gündeme gelebilir.

Tedbir otomatik olarak verilmez. Talep eden taraf, mevcut durumda meydana gelebilecek değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağını veya imkânsızlaşacağını ya da ciddi zarar doğacağını yaklaşık ispatla göstermelidir. Mahkeme teminat alınmasına karar verebilir. Talep, uyuşmazlığın esasını peşinen çözecek ölçüde geniş kurulmamalıdır.

Yanılmaya dayalı davalarda verilen nihai kararlara karşı, HMK'daki kanun yolu koşulları çerçevesinde istinaf ve uygun hâllerde temyiz başvurusu yapılabilir. Parasal sınırlar her yıl değişebildiğinden, kanun yolunun açık olup olmadığı karar tarihindeki güncel sınırlar ve talebin ayni veya parasal niteliği dikkate alınarak belirlenmelidir.

Tapu iptali ve tescil gibi ayni hakka ilişkin davalar ile yalnızca belirli miktar paranın iadesine ilişkin davaların kanun yolu değerlendirmesi aynı olmayabilir. Karar tebliğ edildiğinde süre, başvuru mercii ve kesinlik durumu ayrıca incelenmelidir.

Yanılmaya dayalı uyuşmazlıklarda dosyanın sonucunu çoğu kez soyut hukuk kuralından çok vakıaların sunuluş biçimi belirler. Şu sorular açık cevaplanmalıdır:

1. Taraf gerçekte hangi işlemi yapmak istiyordu?
2. İmzalanan veya kurulan işlem bundan hangi noktada ayrılıyor?
3. Yanılma, sözleşmenin kurulması bakımından neden belirleyiciydi?
4. Karşı taraf yanılmanın temelini biliyor veya bilebilecek durumda mıydı?
5. Yanılma hangi tarihte ve hangi belge veya olayla öğrenildi?
6. Bir yıllık süre içinde hangi bildirim yapıldı?
7. Sözleşme daha sonra açık veya örtülü biçimde onandı mı?
8. Edimler ifa edilmişse hangi iade veya sicil düzeltme talebi gerekir?
9. Üçüncü kişilerin hak kazanması veya malın devri riski var mı?
10. Görev, yetki ve dava şartı arabuluculuk doğru belirlendi mi?

Bu sorulara tarih sırasına göre ve belgeyle desteklenen cevaplar verilmeden açılan dava, hukuken doğru iddiaya dayansa dahi ispat yetersizliğiyle reddedilebilir.

Her Pişmanlığı Yanılma Sanmak

Fiyatın sonradan yüksek bulunması, piyasanın değişmesi veya sözleşmenin beklenen kazancı sağlamaması tek başına esaslı yanılma değildir.

Yanılmanın Ne Olduğunu Somutlaştırmamak

“Ne imzaladığımı bilmiyordum” şeklindeki genel anlatım yeterli değildir. İstenen işlem, gerçekleşen işlem ve aradaki fark açıkça gösterilmelidir.

Hata ile Hileyi Birbirine Karıştırmak

Karşı tarafın kasıtlı davranışı iddia ediliyorsa aldatma olguları; kasıt yoksa esaslı yanılma koşulları açıklanmalıdır. Maddi olayla bağdaşmayan hukuki nitelendirme dosyayı zayıflatır.

Bir Yıllık Süreyi Sözleşme Tarihinden Hesaplamak

Süre yanılmanın öğrenildiği tarihten başlar. Buna karşılık öğrenme tarihi ispatlanmadan yalnızca “sonradan öğrendim” denilmesi de yeterli değildir.

Bildirimi Belirsiz Bırakmak

Karşı tarafa gönderilen yazıda sözleşmeyle bağlı olunmadığı açıkça belirtilmelidir. Genel şikâyet veya ödeme talebi, her zaman TBK m. 39 anlamında bildirim sayılmaz.

Resmî Senet Varsa Dava Açılamayacağını Düşünmek

Resmî senet irade bozukluğu iddiasını engellemez. Ancak resmî belgenin güçlü delil değeri nedeniyle iddia somut ve tutarlı delillerle desteklenmelidir.

Yalnızca Tanığa Dayanmak

Tanık delili mümkün olsa da yazışma, ödeme, teklif, sicil, teknik inceleme ve öğrenme tarihini gösteren kayıtlarla desteklenmeyen anlatımlar daha kolay tartışmalı hâle gelir.

Görev ve Arabuluculuk İncelemesi Yapmamak

Aynı yanılma iddiası tüketici, kira, ticaret veya genel mahkeme uyuşmazlığı içinde ortaya çıkabilir. Yanlış mahkeme veya eksik dava şartı başvurusu gereksiz gecikmeye yol açar.

Yanılma iddiası, sözleşmeden kurtulmak için kullanılabilecek genel ve sınırsız bir gerekçe değildir. Mahkemeler bir yandan gerçek iradesi sakatlanan kişiyi korurken diğer yandan işlem güvenliğini ve karşı tarafın haklı güvenini gözetir. Bu nedenle başarılı bir hukuki değerlendirme yalnızca “hata vardı” iddiasına değil; yanılmanın türüne, esaslılığına, karşı tarafça bilinebilirliğine, öğrenme tarihine, bildirimin içeriğine ve ispat araçlarına dayanmalıdır.

Özellikle resmî işlemler, taşınmaz devirleri, yüksek bedelli ticari sözleşmeler ve tüketici işlemlerinde dava açmadan önce hukuki sebep ile talep sonucu birbirinden ayrılmalıdır. Sözleşmeyle bağlı olunmadığının tespiti, edimlerin iadesi, tapu iptali ve tescil, tazminat veya ihtiyati tedbir taleplerinin her biri farklı görev, yetki, harç ve ispat sorunları doğurabilir.

Bir yıllık hak düşürücü sürenin kaçırılması, belirsiz bildirim yapılması veya yanılma ile aldatmanın maddi vakıalara aykırı biçimde birbirine karıştırılması ciddi hak kaybına yol açabilir. Dosya, sözleşmenin imzalandığı tarihten başlayarak değil; görüşmeler, işlem, ifa, öğrenme ve bildirim aşamalarını içeren kronolojik bir bütün olarak hazırlanmalıdır.

Yanılma nedeniyle sözleşmeyle bağlı olmama hakkının kullanılması; sürenin doğru hesaplanmasını, bildirimin açık hazırlanmasını, görevli ve yetkili merciin belirlenmesini ve delillerin hukuka uygun şekilde toplanmasını gerektirir. Her uyuşmazlık sözleşmenin türüne, tarafların sıfatına, işlemin yapılış biçimine ve öğrenme tarihine göre farklı sonuç doğurur.

Bu tür uyuşmazlıklarda sürelerin kaçırılması, yanlış mercie başvurulması veya delillerin usulüne uygun sunulmaması hak kaybına neden olabilir. Somut olayınızın güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Bu çalışma, yüklenen kaynak metin esas alınarak yeniden yazılmış; mevzuat ve karar künyeleri 30 Temmuz 2026 tarihi itibarıyla erişilebilen güncel kaynaklarla kontrol edilmiştir. Metin genel hukuki bilgilendirme amacı taşır; somut olay hakkında hukuki görüş veya sonuç garantisi oluşturmaz.

Mevzuat

1. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, özellikle m. 30-39: <https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/kanunlar/turk-borclar-kanunu-6098>
2. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, özellikle m. 2, 4, 6, 10, 12, 190, 203 ve 389 vd.: <https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/kanunlar/hukuk-muhakemeleri-kanunu-6100>
3. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, özellikle m. 2 ve 7.
4. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve ilgili özel dava şartı hükümleri.
5. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 73/A.
6. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 5/A.
7. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3.

Yargı Kararları

1. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 13.12.2018, E. 2018/1-889, K. 2018/1939: <https://www.hukukihaber.net/yargitay-hukuk-genel-kurulunun-2018889-e-20181939-k-sayili-karari>
2. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 11.02.2021, E. 2017/1-1216, K. 2021/60: <https://kararci.com/yargitay/11-02-2021/hukuk-genel-kurulu/2017-1216/2021-60>
3. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 19.10.2022, E. 2021/3-24, K. 2022/1328.
4. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 20.10.2010, E. 2010/1-502, K. 2010/536.
5. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 08.07.2020, E. 2017/1-1831, K. 2020/549.

Öğreti

1. Eren, Fikret, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Legem Yayıncılık, güncel bası bilgisi: <https://legemyayinevi.com/borclar-hukuku-genel-hukumler-fikret-eren>
2. Oğuzman, M. Kemal / Öz, M. Turgut, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Cilt I, Vedat Kitapçılık, 23. Bası, 2025: <https://www.vedatkitapcilik.com/borclar-hukuku-genel-hukumler-cilt-i-23basi-2025-mkemal-oguzman-u-43463.html>
3. Nomer, Haluk Nami, Borçlar Hukuku Genel Hükümler: <https://www.haluknaminomer.com/icindekiler>
4. Kocayusufpaşaoğlu, Necip, Borçlar Hukukuna Giriş, Hukuki İşlem, Sözleşme, 7. Bası, İstanbul, 2017.