Hangi Hâllerde Hukuki İşlem Tanıkla İspat Edilebilir?

Tanık dinlenebilecek başlıca hâller şunlardır:

1. Altsoy-üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba, kaynana ile gelin ve damat arasındaki işlemler,
2. İşin niteliği ve tarafların durumuna göre senede bağlanmaması yerleşmiş teamül olan işlemler,
3. Yangın, deniz kazası, deprem gibi senet alınmasını imkânsız veya olağanüstü güç kılan hâllerde yapılan işlemler,
4. Yanılma, aldatma, korkutma ve aşırı yararlanma iddiaları,
5. Hukuki işlem veya senede karşı üçüncü kişilerin muvazaa iddiaları,
6. Senedin beklenmeyen olay, zorlayıcı neden veya resmî makam nezdinde kaybolduğunu kuvvetlendiren delil ya da emarelerin bulunması.

Kanun, yakın aile ilişkilerinde tarafların yazılı belge istemesinin hayatın olağan akışına her zaman uygun olmayabileceğini kabul eder. Bu nedenle bentte sayılan kişiler arasındaki hukuki işlemler miktara bakılmaksızın tanıkla ispat edilebilir.

Ancak yakınlık listesi kıyas yoluyla sınırsız genişletilemez. Nişanlılar, amca-yeğen, dayı-yeğen veya birlikte yaşayan kişiler bentte açıkça sayılmadığı için diğer ispat kuralları ayrıca değerlendirilir.

Daha önemlisi, işlem zaten senede bağlanmışsa sonradan senedin hüküm ve gücünü ortadan kaldıracak iddianın tanıkla ispatı HMK 201'e takılabilir. Aile yakınlığı, senede karşı senetle ispat kuralını her durumda bertaraf etmez.

Bir çevrede veya iş kolunda işlemlerin sürekli ve yerleşik biçimde yazısız yapılması, HMK 203/1-b kapsamında tanıkla ispat imkânı doğurabilir. Tek bir tarafın "bizde belge yapılmaz" demesi yeterli değildir. Teamülün sürekliliği, genelliği ve tarafların konumu araştırılmalıdır.

Ticari hayatta kayıt ve belge düzeni güçlü olduğundan teamül istisnası dikkatli uygulanır. Fatura, irsaliye, banka kaydı ve ticari defter tutulması beklenen bir ilişkide kolaylıkla tanık deliline geçilemez.

Yangın, deprem, ulaşımın kesilmesi veya ani tehlike gibi koşullarda senet düzenlemek mümkün olmayabilir. İmkânsızlığın işlem anında mevcut olması ve yazılı belge alınamamasıyla doğrudan bağlantılı bulunması gerekir.

Tarafın kendi ihmaliyle belge almaması veya sonradan belgeyi kaybetmesi bu bent kapsamında otomatik olarak değerlendirilmez. Kayıp senet için ayrıca HMK 203/1-e koşulları aranır.

Yanılma, aldatma, korkutma ve aşırı yararlanma çoğu zaman işlemin karşı tarafınca belgeye yazılmayacak gizli olgulardır. Bu nedenle tanık, yazışma, sağlık kaydı, ekonomik durum ve olayın akışından çıkan emarelerle ispat edilebilir.

İddianın yalnız "kandırıldım" biçiminde soyut bırakılması yeterli değildir. Hangi davranışın iradeyi nasıl etkilediği somutlaştırılmalıdır.

Senedin veya işlemin tarafı olmayan üçüncü kişi, muvazaayı her türlü delille ispat edebilir. Çünkü işlem yapılırken karşı taraflardan yazılı belge alması beklenemez. Mirasçıların muris muvazaası iddiaları bu alanla bağlantılı olmakla birlikte, mirasçının üçüncü kişi sayılıp sayılmadığı ve hangi sıfatla hareket ettiği somut uyuşmazlığa göre değerlendirilir.

Senedin beklenmeyen olay veya zorlayıcı nedenle kaybolduğunu kuvvetlendiren delil ya da emareler varsa tanık dinlenebilir. Önce senedin varlığı ve kayıp olgusunun inandırıcı emareleri gösterilmelidir. Yalnız "belge vardı ama bulamıyorum" beyanı yeterli değildir.

Senetle ispat zorunluluğu hukuki işlemler içindir. Haksız fiil, maddi olay, çalışma olgusu, teslim veya zarar gibi hukuki fiiller kural olarak tanık dâhil her türlü delille ispatlanabilir. Uyuşmazlığın hukuki işlem mi yoksa hukuki fiil mi olduğu doğru belirlenmelidir.

Yargıtay, aile yakınlığı bulunsa dahi yazılı sözleşmeye karşı ileri sürülen ve senedin etkisini azaltan iddialarda HMK 201'i gözetmektedir. Teamül istisnasının uygulanması için ise somut ve yerleşik bir uygulamanın araştırılmasını arar.

• Aile içindeki her ilişkiyi HMK 203 kapsamına almak.
• Senede bağlanmış işleme karşı tanığı sınırsız kullanabileceğini düşünmek.
• Teamül bulunduğunu araştırma ve delil olmadan kabul etmek.
• Hukuki işlem ile hukuki fiil ayrımını yapmamak.
• Kayıp senedin varlığını ve kayıp sebebini emarelerle göstermemek.
• Muvazaa iddiasında taraf ile üçüncü kişi konumunu ayırmamak.

HMK 203, yazılı delil kuralını ortadan kaldıran genel bir kaçış yolu değildir. İstisnanın dayandığı ilişki, olay ve ispat güçlüğü somutlaştırılmalıdır. Özellikle aile içi borçlarda banka hareketleri, mesajlar, teslim kayıtları ve tanıkların bilgi kaynağı birlikte değerlendirilir.

İspat rejiminin yanlış kurulması, mevcut hakkın ispatlanamaması sonucunu doğurabilir. Somut uyuşmazlığınızda tanık, belge ve senetle ispat kurallarının değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.