HMK Madde 230 Kapsamında Yeminin İade Olunamayacağı Hâller

HMK madde 225'e göre yeminin konusu, davanın çözümü bakımından önemli, çekişmeli ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalardır. Bir kişinin belirli bir olayı bilmesi de kendisinden kaynaklanan vakıa sayılır.

Hukuki değerlendirme, yorum, miktar hesabı veya herkesçe bilinen olgular yemin konusu yapılamaz. Yemin, somut bir maddi vakıaya yöneltilmelidir. “Borcum yoktur” gibi sonuç cümlesi yerine borcun doğumu, ödeme, teslim veya belirli bir konuşmanın gerçekleşip gerçekleşmediği açıkça gösterilmelidir.

Vakıa her iki tarafın katılımıyla meydana gelmişse kendisine yemin teklif edilen taraf, yemini teklif edene iade edebilir. Örneğin iki taraf arasında gerçekleşen yüz yüze ödeme, teslim veya karşılıklı konuşma her iki tarafın şahsından kaynaklanan bir vakıa olabilir.

Yeminin iadesi hâlinde teklif eden taraf yemini ederse vakıa ispatlanmış; yeminden kaçınırsa ispatlanamamış sayılır.

Vakıa yalnızca yemin teklif edilen tarafın şahsından doğmuşsa yemin karşı tarafa iade edilemez. Kişinin tek başına yaptığı işlem, yazdığı mektup, aldığı karar, kendi hesabından gerçekleştirdiği işlem veya yalnızca onun bilgisi alanında kalan davranış buna örnek olabilir.

Kuralın nedeni, karşı tarafın kendi katılmadığı bir olay hakkında yemin etmeye zorlanmasının anlamlı olmamasıdır. Vakıanın kaynağı belirlenirken yalnızca cümlenin kuruluşuna değil olayın nasıl gerçekleştiğine bakılır.

HMK madde 226 uyarınca şu konularda yemin teklif edilemez:

• Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar,
• Hukuki işlemin geçerliliği için iki tarafın iradesinin yeterli olmadığı hâller,
• Yemin edecek kişinin onur ve saygınlığını etkileyebilecek veya onu ceza soruşturması ya da kovuşturması riskiyle karşı karşıya bırakacak vakıalar.

Yemin teklifinin HMK 230'a uygun olması, konunun HMK 226 bakımından da uygun olduğu anlamına gelmez. Mahkeme iki denetimi ayrı yapar.

Yemin bizzat tarafa yöneltilir. Vekilin yemin teklif edebilmesi için vekâletnamede özel yetki bulunmalıdır. Tüzel kişi adına yemin, yemin konusu işlemin yapıldığı dönemde tüzel kişiyi temsile yetkili kişi veya organ tarafından eda edilir.

Mahkeme yemin konusunu açıkça belirler, anlamını ve sonuçlarını anlatır. Taraf geçerli mazeret olmaksızın duruşmaya gelmez, yemini eda veya mümkünse iade etmezse yemin konusu vakıayı ikrar etmiş sayılabilir.

Mahkeme kendiliğinden yemin teklif edemez. Tarafın yemin deliline dayanması ve hangi vakıa için kullanacağını açıklaması gerekir. Hâkim, yemin metninin belirsiz veya hukuki sonuç içerir nitelikte olduğunu görürse tarafların görüşünü alarak konuyu somutlaştırır.

Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 2015/5605 E. ve 2016/4095 K. sayılı kararında, tarafın delil listesinde ve ıslaha karşı beyanında açıkça yemin deliline dayanmasına rağmen mahkemenin bu talep hakkında olumlu veya olumsuz karar vermeden hüküm kurması isabetsiz bulunmuştur.

Usulüne uygun eda edilen yemin, konusu olan vakıa bakımından mahkemeyi bağlar. Hâkim bu vakıayı diğer takdiri delillerle yeniden tartışarak aksi sonuca varamaz. Bu nedenle yemin teklifi, dosyanın ispat durumunu kökten değiştirebilecek ciddi bir usul işlemidir.

Taraf, karşı taraf yemini etmeye hazır olduğunu bildirdikten sonra teklifinden vazgeçerek başka delile dönemez. Yemin stratejisi deliller tamamlanmadan ve muhtemel cevap düşünülmeden kullanılmamalıdır.

Mahkeme şu sorulara bakmalıdır:

• Vakıa fiilen kim veya kimler tarafından gerçekleştirilmiştir?
• Teklif eden taraf olayın doğrudan tarafı mıdır?
• Olay yalnızca karşı tarafın iç dünyası veya kişisel eylemiyle mi ilgilidir?
• İade edilen kişinin vakıa hakkında doğrudan bilgi sahibi olması mümkün müdür?
• Yemin cümlesi birden fazla vakıayı karıştırmakta mıdır?

Bir yemin metninde hem ortak hem yalnızca bir tarafa ait vakıalar bulunuyorsa sorular ayrıştırılmalıdır.

Ziynet eşyasının eş tarafından alınması, paranın elden ödenmesi veya malın teslimi gibi uyuşmazlıklarda yemin sık kullanılır. Ancak yemin konusu olayın iki tarafın huzurunda mı, yoksa yalnızca bir tarafın fiiliyle mi gerçekleştiği belirlenmeden iade konusunda karar verilemez.

Yemin deliline dayanılmış olması, ispat yükünü kendiliğinden değiştirmez. Önce ispat yükü ve mevcut deliller değerlendirilir; yemin teklif eden taraf, ispat edemediği belirli vakıayı yeminle sonuçlandırmayı seçer.

Yemini hukuki sonuca yöneltmek, birden fazla vakıayı tek soruda toplamak, özel yetkisi olmayan vekilin yemin teklif etmesi, yalnızca karşı tarafın şahsından doğan vakıada iade kabul etmek ve yeminin kesin delil sonucunu hesaba katmadan teklif yapmak sık hatalardır.

HMK 230'un uygulanmasında asıl mesele, yemin cümlesinin dilinden çok vakıanın gerçek kaynağıdır. Olay yalnızca karşı tarafın eylem veya bilgisine aitse iade kabul edilemez. Ortak yaşanan bir vakıada ise iade mümkün olabilir.

Yemin konusunun yanlış kurulması, iade yasağının gözden kaçırılması veya özel yetki eksikliği davanın ispat sonucunu doğrudan etkileyebilir. Yemin teklifinin ve mevcut delil durumunun dosya özelinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Güncellik notu: Metin 31 Temmuz 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.