Delillerin Değerlendirilmesi ve HMK 198

Hâkim, tanık, bilirkişi, keşif, uzman görüşü, elektronik kayıt ve diğer takdiri delillerin güvenilirliğini somut olayın koşullarına göre belirler. Deliller arasında çelişki varsa neden birine üstünlük tanıdığını açıklamalıdır.

Serbestlik keyfîlik değildir. Hâkim, tarafların ileri sürdüğü önemli delilleri görmezden gelemez; kabul veya ret nedenlerini kararda göstermelidir. Aksi hâlde hukuki dinlenilme hakkı ve gerekçeli karar hakkı ihlal edilebilir.

Kanunun kesin delil saydığı ikrar, kesin hüküm, senet ve yemin gibi deliller, şartları oluştuğunda hâkimi bağlar. HMK m. 198’deki “kanuni istisnalar” bu sınırlamayı ifade eder.

Bununla birlikte bir belgenin gerçekten kesin delil niteliği taşıyıp taşımadığı, geçerliliği, kapsamı ve karşı delille çürütülüp çürütülemeyeceği ayrıca incelenir. Örneğin imzası inkâr edilen adi senet, aidiyeti belirlenmeden kesin delil olarak kullanılamaz.

Tanık beyanı, bilirkişi raporu, keşif, uzman görüşü ve kanunda kesin delil olarak düzenlenmeyen diğer araçlar takdiri delildir. Hâkim bu delillerle bağlı değildir; ancak bilimsel veya teknik rapordan ayrılıyorsa nedenlerini açıklamalıdır.

Bilirkişi hukuki değerlendirme yapamaz; teknik konuda görüş bildirir. Hâkim raporu yetersiz, çelişkili veya denetime elverişsiz bulursa ek rapor ya da yeni bilirkişi incelemesi yaptırmalıdır. Salt “rapora itibar edilmedi” ifadesi yeterli gerekçe değildir.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 2017/11441 E., 2019/636 K. sayılı kararında tanık beyanının takdiri delil olduğu, hâkimin tanık anlatımıyla bağlı bulunmadığı; ancak aksine inandırıcı delil olmadıkça tanığın doğru söylediğinin esas olduğu belirtilmiştir. Akrabalık veya yakınlık, tek başına tanık beyanını değersiz kılmaz.

Tanığın olayı doğrudan görüp görmediği, anlatımın tutarlılığı, zaman ve mekân bilgisi, diğer tanıklarla ve objektif kayıtlarla uyumu önemlidir. Duyuma dayalı anlatımın ispat gücü doğrudan gözleme göre daha düşüktür.

Keşifte hâkim, uyuşmazlık konusu yer veya eşya hakkında doğrudan gözlem yapar. Keşif tutanağı, fotoğraflar, haritalar ve bilirkişi ölçümleri birlikte değerlendirilir. Keşif sonucu da takdiri delildir.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 2021/3795 E., 2022/1848 K. sayılı kararında keşif ve tanık anlatımlarının, teknik harita ve ortofoto kayıtları karşısında tek başına yeterli görülmediği belirtilmiştir. Bu yaklaşım, her delilin dosya bütünlüğü içinde ele alınması gerektiğini gösterir.

HMK m. 189/2’ye göre hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Gizli kayıt, kişisel veriye izinsiz erişim, özel yazışmaların hukuka aykırı ele geçirilmesi veya mahkeme kayıt yasağının ihlaliyle oluşturulan içerikler bu kapsamda tartışılabilir.

Delilin hukuka aykırılığı otomatik ve soyut biçimde kabul edilmez; elde ediliş yöntemi, kişinin meşru beklentisi, başka ispat imkânı ve temel haklara müdahale değerlendirilir. Ancak açık kanun yasağı bulunan durumlarda istisna alanı daralır.

Taraflar belirli vakıaların yalnızca belirli delillerle ispat edileceğini veya kanunda öngörülmeyen delillerin kullanılabileceğini kararlaştırabilir. HMK m. 193 uyarınca bir tarafın ispat hakkını imkânsız veya aşırı derecede güçleştiren delil sözleşmeleri geçersizdir.

Delil sözleşmesi varsa hâkimin serbest değerlendirme alanı, sözleşmenin geçerli kapsamı içinde sınırlandırılabilir.

İspat yükü, bir vakıanın ispatlanamamasının riskini kimin taşıdığını belirler. Delil değerlendirmesi ise sunulan delillerin vakıayı ispatlayıp ispatlamadığını gösterir. Hâkim önce delilleri değerlendirir; kanaat oluşmazsa ispat yükü kuralına göre karar verir.

HMK m. 190’a göre kural olarak iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran taraf o vakıayı ispatlar. Özel kanunlar ve karineler bu dağılımı değiştirebilir.

Mahkeme, hangi vakıayı hangi delille sabit gördüğünü ve karşı delilleri neden yetersiz bulduğunu kararda açıklamalıdır. Delillerin yalnızca listelenmesi yeterli değildir. Gerekçe, tarafların iddia ve savunmalarına gerçekten cevap vermelidir.

Eksik inceleme, çelişkili delillerin tartışılmaması veya sonucu etkileyebilecek belgenin hiç değerlendirilmemesi istinaf ya da temyiz sebebi olabilir.

Sık hatalar; serbest değerlendirmeyi sınırsız takdir sanmak, bilirkişi raporunu kesin delil gibi görmek, akraba tanığı otomatik reddetmek, hukuka aykırı kaydı dosyaya sunmak, ispat yüküyle delil değerini karıştırmak ve önemli delil itirazlarını gerekçesiz bırakmaktır.

Delil değerlendirmesi, yargılamanın en kritik aşamasıdır. Sonucu belirleyen yalnızca delilin dosyaya sunulması değil, usulüne uygun elde edilmesi, zamanında ileri sürülmesi ve diğer delillerle ilişkisinin kurulmasıdır.

İspat stratejisinin dava açılmadan veya cevap verilmeden önce planlanması, sonradan telafisi mümkün olmayan eksiklikleri önler. Somut dosyanızdaki delillerin hukuki değeri ve ispat yükü için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.