HMK Madde 251: Tanıklıktan Çekinme Hakkının İstisnaları

HMK m. 251'e göre 248 ve 249. maddeler ile 250. maddenin birinci fıkrasının (a) bendindeki hâllerde aşağıdaki konular hakkında tanıklıktan çekinilemez:

1. Bir hukuki işlemin yapılması sırasında tanık olarak bulundurulan kişinin, işlemin esası ve içeriği hakkındaki bilgisi,
2. Aile bireylerinin doğum, ölüm veya evlenmelerinden kaynaklanan olaylar,
3. Aile bireyleri arasında ailevi ilişkilerden doğan mali uyuşmazlıklara ilişkin vakıalar,
4. Kişinin taraflardan birinin hukuki selefi veya temsilcisi sıfatıyla yaptığı işler.

Hüküm, çekinme hakkını bütünüyle kaldırmaz; yalnızca maddede sayılan olay ve vakıalar bakımından sınırlar.

Bir sözleşme, vasiyetname, teslim veya başka bir hukuki işlem sırasında özellikle tanık olarak bulundurulan kişi, işlemin ispatına hizmet etmek üzere sürece dâhil edilmiştir. Sonradan yakınlık ilişkisine dayanarak işlemin esası ve içeriği hakkında tanıklık yapmaktan kaçınması, tanık bulundurmanın amacını ortadan kaldırır.

Bununla birlikte tanığın yalnızca bizzat gözlemlediği hususlar hakkında beyanda bulunması gerekir. Taraflardan sonradan duyduğu bilgiler veya kişisel yorumları doğrudan görgüye dayalı tanıklıkla aynı değerde değildir.

Aile içindeki doğum, ölüm veya evlenmeden kaynaklanan olaylar çoğu zaman en iyi aile bireyleri tarafından bilinir. Kanun, bu alanlarda yakınlık sebebiyle çekinme hakkının kullanılmasını gerçeğin ortaya çıkarılması bakımından uygun görmemiştir.

Hükmün uygulanması, tanığın her türlü aile sırrını açıklamak zorunda olduğu anlamına gelmez. Sorular, uyuşmazlıkla ilgili ve maddede belirtilen olayla bağlantılı olmalıdır.

Uygulamada en önemli istisnalardan biri, aile bireyleri arasındaki mali uyuşmazlıklardır. Aile içinde verilen para, ziynet eşyası, ortak konut için yapılan katkı, borç, bağış, mal devri veya aile işletmesindeki ödemeler çoğu zaman yazılı belgeye bağlanmaz. Bu vakıaların aile bireyleri dışında tanığı da bulunmayabilir.

HMK m. 251, yakınlık sebebiyle çekinme hakkının bu tür uyuşmazlıklarda gerçeğin ortaya çıkmasını tamamen engellemesini önler. Ancak tanığın dinlenebilmesi, ileri sürülen vakıanın ayrıca tanıkla ispata elverişli olduğu anlamına gelmez. Senetle ispat kuralları ve tanıkla ispat istisnaları ayrıca değerlendirilmelidir.

Bir tarafın önceki hak sahibi, kanuni temsilcisi veya iradi temsilcisi olarak işlem yapan kişi, bizzat yaptığı iş hakkında tanıklıktan çekinemez. Burada tanığın bilgisi dışarıdan edinilmiş değil, kendi işleminden kaynaklanır.

Avukatlık sırrı, meslek sırrı ve özel kanunlardan doğan gizlilik yükümlülükleri ayrıca incelenmelidir. HMK m. 251, farklı bir hukuki korumayı otomatik olarak ortadan kaldıracak biçimde geniş yorumlanmamalıdır.

Tanık çekinme sebebini bildirdiğinde mahkeme, sebebin mevcut olup olmadığını ve HMK m. 251'deki istisnalardan birinin uygulanıp uygulanmayacağını değerlendirir. Tanığın sadece “yakınım” demesi yeterli değildir; yakınlık türü ve sorulan vakıanın niteliği belirlenmelidir.

Mahkeme, tanığın çekinme talebi hakkında gerekçeli bir değerlendirme yapmalı; hangi sorular bakımından çekinmenin kabul veya reddedildiğini açıklığa kavuşturmalıdır.

Tanığın çekinememesi, beyanının mutlaka doğru kabul edileceği anlamına gelmez. Hâkim; tanığın taraflarla ilişkisini, olayları algılama imkânını, beyanın tutarlılığını ve diğer delillerle uyumunu birlikte değerlendirir.

Özellikle aile içi uyuşmazlıklarda tanıkların taraflara yakınlığı olağandır. Bu yakınlık, beyanı tek başına değersiz kılmaz; fakat tarafsızlık ve tutarlılık değerlendirmesinde dikkate alınır.

HMK m. 251'deki istisnayı, her aile uyuşmazlığında her konuda tanıklık zorunluluğu varmış gibi yorumlamak yanlıştır. Aynı şekilde “yakın akraba tanıklık yapamaz” düşüncesi de hukuken doğru değildir. Tanıklık ehliyeti, çekinme hakkı ve beyanın ispat değeri birbirinden ayrı konulardır.

HMK m. 251, kişisel ve ailevi bağları koruyan çekinme hakkı ile maddi gerçeğin ortaya çıkarılması arasındaki dengeyi kurar. Hükmün doğru uygulanması için hem çekinme sebebinin hem de sorulan vakıanın maddede sayılan istisnalardan birine girip girmediğinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.

Tanık listesi, çekinme itirazı ve tanıkla ispatın mümkün olup olmadığı davanın sonucunu doğrudan etkileyebilir. Somut uyuşmazlığın delil yapısının değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş veya somut olay bakımından sonuç garantisi içermez.

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 248-253.
• Kaynak PDF'deki madde ve gerekçe, 31.07.2026 itibarıyla güncel mevzuatla karşılaştırılmıştır.