Delillerin İncelenmesi ve İstinabe: HMK Madde 197
· ≈3 dk okuma · Medeni Usul Hukuku
Delillerin doğrudan mahkeme huzurunda incelenmesi, başka yerdeki delillerin istinabe yoluyla toplanması ve tarafların katılım hakları açıklanır.
Kanun metni · 6100 sayılı HMK · Madde 197
Delillerin incelenmesi ve istinabe
(1) Kanunda belirtilen hâller dışında, deliller davaya bakan mahkeme huzurunda, mümkün olduğu kadar birlikte ve aynı duruşmada incelenir. Zorunlu hâllerde, bazı delillerin incelenmesi başka bir duruşmaya bırakılabilir.
(2) Başka yerde bulunan ve mahkemeye getirilemeyen deliller, o yerde istinabe yoluyla toplanabilir.
(3) Delillerin incelenmesi veya beyanların dinlenmesi sırasında taraflar, istinabe olunan mahkemede hazır bulunabilir ve delillerle ilgili açıklama haklarını kullanabilirler. Bu hususu sağlamak için, taraflara incelemenin yapılacağı tarih ve yer bildirilir. Bu davet üzerine taraflar istinabe olunan mahkemede hazır bulunmasalar dahi deliller incelenir veya beyanlar dinlenir.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · 2 Kasım 2026 tarihli güncel metin
Mahkeme, hükmünü kural olarak bizzat incelediği delillere dayandırmalıdır. HMK 197 doğrudanlık ilkesini esas alır; mahkemeye getirilemeyen deliller için ise istinabe yolunu açar.
i. Hukuki Çerçeve ve Kavram
Doğrudanlık, davaya bakan hâkimin delille aracısız temas kurmasını ve değerlendirmeyi kendisinin yapmasını ifade eder. İstinabe, başka yerdeki mahkemenin yalnız belirli delil işlemini asıl mahkeme adına yerine getirmesidir; karar verme yetkisi devredilmez.
ii. İlgili Mevzuat Hükümleri
Kanunda belirtilen istisnalar dışında deliller davaya bakan mahkeme huzurunda, mümkün olduğunca birlikte ve aynı duruşmada incelenir. Başka yerde bulunan ve mahkemeye getirilemeyen deliller istinabe yoluyla toplanabilir. Taraflara incelemenin tarih ve yeri bildirilir; gelmemeleri işlemi durdurmaz.
iii. Düzenlemenin Kapsamı
Tanık dinlenmesi, belge incelenmesi, keşif ve bazı bilirkişi işlemleri istinabeye konu olabilir. Ancak hâkimin bizzat gözlem yapmasını gerektiren hâllerde, yalnız bilirkişiye yerinde inceleme yetkisi verilerek keşif yerine geçilemez.
iv. Başvuru ve İnceleme Usulü
Asıl mahkeme talimat yazısında toplanacak delili, sorulacak soruları ve yapılacak işlemin sınırını açıkça göstermelidir. İstinabe olunan mahkeme, taraflara gün ve yer bildirir; tutanak ve ekleri asıl mahkemeye gönderir. Delilin değerlendirilmesi asıl mahkemeye aittir.
v. Süreler, Görevli ve Yetkili Merci
İstinabe için özel bir kanuni süre yoktur. Mahkeme, tahkikat takvimine ve delilin niteliğine uygun süre belirler. Tarafların davet edilmesi hukuki dinlenilme hakkının gereğidir; usulsüz bildirim, delile açıklama yapma imkânını zedeleyebilir.
vi. İspat, Delil ve Dosya Yönetimi
Talimat evrakı, davetiye, istinabe duruşma tutanağı, keşif krokisi, fotoğraflar ve bilirkişi raporu birlikte dosyalanmalıdır. Soruların belirsiz olması, tanığın uyuşmazlıkla ilgisiz biçimde dinlenmesine veya yeniden istinabe zorunluluğuna yol açabilir.
vii. Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemesi Uygulaması
Yargıtay uygulamasında hâkimlik yetkisinin bilirkişiye devredilemeyeceği, özellikle taşınmazın niteliği ve zilyetlik gibi doğrudan gözlem gerektiren konularda keşfin hâkim huzurunda yapılması gerektiği vurgulanmaktadır. Kaynak PDF’de aktarılan Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 2023/4199 E., 2024/3689 K. sayılı kararı bu yaklaşımı benimsemektedir; tam metin ve somut olaya uygunluk yayımdan önce tekrar kontrol edilmelidir.
viii. Doktrindeki Görüşler ve Uygulamadaki Tartışmalar
Doğrudanlık ilkesi ile usul ekonomisi arasında denge gerekir. Her delilin davanın görüldüğü şehre taşınması mümkün değildir; fakat kolaylık gerekçesiyle mahkemenin değerlendirme ve gözlem sorumluluğu ortadan kaldırılamaz.
ix. Somut Olaylarda Dikkat Edilmesi Gerekenler
İstinabe talep eden taraf, neden delilin getirilemediğini ve hangi işlemin başka yerde yapılması gerektiğini açıklamalıdır. Tanık adresi, belgeyi elinde bulunduran kurum ve keşif mahalli doğru gösterilmelidir.
x. Sık Yapılan Hatalar
- Bilirkişiye keşif yapma ve hukuki değerlendirme yetkisini birlikte vermek
- İstinabe talimatında soruları somutlaştırmamak
- Taraflara gün ve yer bildirmemek
- İstinabe mahkemesinin delili değerlendireceğini sanmak
- Getirilebilir delil için gereksiz istinabe istemek
xi. Hukuki Değerlendirme
HMK 197’de istinabe bir yetki devri değil, delil toplama aracıdır. Usulüne uygun talimat, taraflara bildirim ve hâkimin doğrudan değerlendirme sorumluluğu birlikte korunmalıdır.
xii. Sonuç
Bu tür uyuşmazlıklarda sürelerin kaçırılması, yanlış mercie başvurulması veya delillerin usulüne uygun sunulmaması hak kaybına neden olabilir. Somut olayınızın güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.
xiii. Kaynak ve Doğrulama Notları
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 27, 197, 288 ve devamı: https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6100.pdf
- Kaynak PDF: blog-mevzuat-hmk-madde-197-delillerin-incelenmesi-ve-istinabe-cecd66a1.pdf
Sık Sorulan Sorular
Başka yerdeki mahkemenin, asıl mahkeme adına sınırlı bir delil işlemi yapmasıdır.
Konular
Birlikte değerlendirilmesi gereken konular
- Ziynet (Düğün Takısı) Alacağı
İlgili mevzuat
Bu madde, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun İspat ve Deliller kısmında (m. 187-293) yer alır.
Genel Hükümler — İlgili Maddeler
Atıf Ağı — İlgili Maddeler
Bu maddenin metninde anılan ve bu maddeye atıf yapan diğer HMK maddeleri; ikinci ve üçüncü derece, aradaki maddeler üzerinden.
- HMK 289HMK Madde 289: Keşfe Yetkili MahkemeOrtak hüküm · HMK m. 288
- HMK 32Yargılamanın Hâkim Tarafından Sevk ve İdaresiOrtak hüküm · HMK m. 27
- HMK 122Dava Dilekçesinin Tebliği: Cevap Süresi ve Usulsüz Tebligatın SonuçlarıOrtak hüküm · HMK m. 27
- HMK 146HMK Madde 146: Mevcut Delillerle Davanın AydınlanmasıOrtak hüküm · HMK m. 27
- HMK 151HMK Madde 151 Kapsamında Duruşma DüzeniÜçüncü derece · HMK m. 27 ve HMK m. 32 üzerinden
- HMK 175HMK Madde 175: İsticvapta Kıyasen Uygulanacak HükümlerÜçüncü derece · HMK m. 27 ve HMK m. 263 üzerinden
- HMK 243Tanığın Davet Edilmesi, Hazır Tanık ve Kesin Süre: HMK Madde 243Üçüncü derece · HMK m. 27 ve HMK m. 242 üzerinden
Hukuk Sözlüğünde
Bu yazının dayandığı maddelere dayanan terimlerin sade açıklamaları.