AİHM ve Anayasa Mahkemesi'ne Başvuru

Bu alandaki çalışmalarımızda Anayasa'nın 148. maddesi, 6216 sayılı Kanun, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve ilgili iç hukuk düzenlemeleri birlikte değerlendirilir. Her başvuru, ihlal iddiasının niteliği, tüketilen başvuru yolları, kesinleşen kararlar, başvuru süresi ve kabul edilebilirlik koşulları yönünden ayrıntılı olarak incelenir.

Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru sürecinde, kamu gücü işlemleri veya yargı kararları nedeniyle Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ortak koruma alanındaki temel haklarının ihlal edildiğini ileri süren kişiler adına hukuki değerlendirme yapılır. Başvurunun yalnızca hak ihlali iddiası içermesi yeterli olmayıp, kabul edilebilirlik koşullarını taşıması ve usul kurallarına uygun şekilde hazırlanması gerekir.

Bu kapsamda kesinleşmiş mahkeme kararları, idari işlemler, başvuru yolları, süreler, yargılama süreci ve ihlal iddiasının dayandığı olaylar birlikte incelenir. Başvuruda ileri sürülebilecek hak ihlalleri belirlenir, olayların kronolojisi oluşturulur ve başvuru dilekçesi hukuki gerekçeleriyle birlikte hazırlanır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne yapılacak başvurularda ise öncelikle iç hukuk yollarının etkili ve usulüne uygun şekilde tüketilip tüketilmediği değerlendirilir. Başvuru formunun Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Mahkeme içtihadı çerçevesinde hazırlanması, ihlal iddialarının açık ve somut şekilde ortaya konulması ve gerekli belgelerin eksiksiz sunulması büyük önem taşır.

Adil yargılanma hakkı, mülkiyet hakkı, ifade özgürlüğü, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı, etkili başvuru hakkı, ayrımcılık yasağı ve makul sürede yargılanma hakkı gibi temel haklara ilişkin ihlal iddiaları bu çalışma alanı kapsamında değerlendirilmektedir.

Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi başvurularında en sık karşılaşılan konuların başında adil yargılanma hakkına ilişkin şikâyetler gelir. Gerekçeli karar hakkı, mahkemeye erişim hakkı, silahların eşitliği ilkesi, çelişmeli yargılama hakkı, delillerin değerlendirilmesi ve yargılamanın makul sürede tamamlanmaması bu kapsamda sıklıkla gündeme gelir.

Mülkiyet hakkı ihlali iddiaları da uygulamada önemli bir yer tutar. Kamulaştırma, kamulaştırmasız el atma, imar uygulamaları, vergi ve idari yaptırımlar, taşınmaz mülkiyetine müdahale eden idari işlemler ve uzun süren yargılamalar nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği ileri sürülebilir.

Ceza yargılaması bakımından tutuklama tedbirleri, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, makul sürede yargılanma, savunma hakkının kısıtlanması, hukuka aykırı delillerin kullanılması ve gerekçesiz karar iddiaları başvuru konusu yapılabilmektedir.

İfade özgürlüğü, basın özgürlüğü, özel hayatın gizliliği, kişisel verilerin korunması, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı ile ayrımcılık yasağına ilişkin ihlal iddiaları da bireysel başvuru yollarında değerlendirilen önemli başlıklardandır.

Bu başvurularda en kritik hususlardan biri, başvuru yollarının doğru belirlenmesi ve sürelere uyulmasıdır. İç hukuk yollarının tüketilmemesi, başvuru süresinin kaçırılması, ihlal iddiasının yeterince temellendirilmemesi veya gerekli belgelerin eksik sunulması başvurunun kabul edilemez bulunmasına neden olabilir.

Süreç, ihlale yol açtığı ileri sürülen mahkeme kararı, idari işlem veya kamu gücü müdahalesinin incelenmesiyle başlar. Bu aşamada dosyanın tamamı, önceki yargılama süreci, başvuru yolları, kesinleşme tarihi, öğrenme tarihi ve başvuru süresi birlikte değerlendirilir.

Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda, olağan kanun yollarının tüketilmesinden veya ihlalin öğrenilmesinden itibaren öngörülen süre içinde başvuru yapılması gerekir. Bu nedenle süre hesabı, başvurunun en önemli aşamalarından biridir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi başvurularında ise iç hukuk yollarının tüketilip tüketilmediği, başvurunun Sözleşme kapsamında korunan bir hakka dayanıp dayanmadığı ve Mahkeme'nin kabul edilebilirlik kriterlerini karşılayıp karşılamadığı değerlendirilir. Başvurunun nihai iç hukuk kararından itibaren öngörülen süre içinde ve Mahkeme'nin belirlediği başvuru usulüne uygun yapılması gerekir.

İncelemenin ardından ihlal edildiği ileri sürülen haklar belirlenir, olayların kronolojisi hazırlanır, başvurunun hukuki temeli oluşturulur ve gerekli belgeler başvuruya eklenir. Başvurunun yapılmasından sonra Mahkeme veya ilgili merci tarafından talep edilen ek bilgi ve belgeler takip edilir.

Her başvuruda amaç, ihlal iddiasını somut olayın özellikleriyle birlikte açık, tutarlı ve hukuki dayanaklarıyla ortaya koymak; başvurunun usul ve süre yönünden eksiksiz hazırlanmasını sağlamaktır. Müvekkil, başvurunun hazırlanması, sunulması ve sonraki aşamaları hakkında düzenli olarak bilgilendirilir.