Deniz, Hava ve Taşıma Hukuku

Taşımanın yurt içinde veya uluslararası olması, kara, deniz, hava ya da birden fazla taşıma türüyle gerçekleştirilmesi uygulanacak hukuku değiştirir. Türk Ticaret Kanunu'nun taşıma işleri ve deniz ticaretine ilişkin hükümlerinin yanında Türk Sivil Havacılık Kanunu, Karayolu Taşıma Kanunu, Karayolu Taşıma Yönetmeliği ve somut olayın niteliğine göre CMR ile Montreal Sözleşmesi gibi uluslararası düzenlemeler gündeme gelebilir.

Çalışma alanımız özellikle şu konuları kapsar:

• Kara yolu, deniz yolu, hava yolu, demir yolu ve kombine taşıma sözleşmeleri
• CMR kapsamındaki uluslararası kara yolu taşımaları
• Navlun, çarter, konşimento ve deniz yoluyla eşya taşıma işlemleri
• Yük kaybı, eksik teslim, fiziksel hasar, bozulma ve teslim gecikmesi
• Taşıma ve lojistik hizmetlerinden doğan ücret, bekleme ve depolama alacakları
• Taşıyıcı, alt taşıyıcı, taşıma organizatörü ve acente arasındaki sorumluluk ilişkileri
• Gemi mülkiyeti, gemi sicili, gemi ipoteği ve gemi finansmanı
• Deniz alacakları, gemi ihtiyati haczi ve teminat işlemleri
• Çatma, kurtarma, müşterek avarya ve liman zararları
• Hava yolu yolcu hakları, uçuş iptali ve uzun gecikme uyuşmazlıkları
• Bagaj ve hava kargo taşımalarından doğan zararlar
• Hava aracı tescili, kiralanması, finansmanı ve sigortası
• İHA ve drone faaliyetlerine ilişkin düzenleyici yükümlülükler
• Taşıma ve emtia sigortaları ile sigortacı rücu talepleri
• Depolama, antrepo, dağıtım, kargo ve kurye ilişkileri
• Tehlikeli madde, soğuk zincir ve özel nitelikli yük taşımaları
• Yetki belgeleri, idari denetimler ve taşıma mevzuatından doğan yaptırımlar

Taşıma sözleşmesinde yalnızca ücretin, çıkış noktasının ve teslim adresinin yazılması yeterli değildir. Taşımanın hangi araçla ve hangi güzergâhta yapılacağı, alt taşıyıcı kullanılıp kullanılamayacağı, yükleme ve boşaltmayı kimin üstleneceği, ambalajlama yükümlülüğü, teslim süresi, sıcaklık koşulları, bekleme ücretleri ve sigorta sorumluluğu açık biçimde düzenlenmelidir.

Günser + Partners tarafından hazırlanan veya incelenen sözleşmelerde özellikle şu konular değerlendirilir:

• Taşıyıcının ve taşıma organizatörünün görev sınırları
• Alt taşıyıcıların seçimi ve bunların fiillerinden doğan sorumluluk
• Teslim, kontrol, rezerv ve hasar bildirimi usulleri
• Yükleme, istifleme, sabitleme ve boşaltma yükümlülükleri
• Tehlikeli veya özel saklama koşulu gerektiren yüklerin bildirilmesi
• Navlun, yakıt farkı, kur farkı, bekleme, demuraj ve depolama ücretleri
• Sorumluluğun sınırlandırılması ve sigorta hükümleri
• Gecikme, mücbir sebep, fesih, mahsup ve teminat düzenlemeleri
• Yetkili mahkeme, uygulanacak hukuk ve tahkim şartları

Taşımanın fiilen başka bir şirkete yaptırılması, sözleşmeyi müşterisiyle kuran işletmenin sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Asıl taşıyıcı, alt taşıyıcı ve organizatör arasındaki rücu ilişkisi sözleşme kurulurken açıklaştırılmadığında, zarar sonrasında taraflar hem müşteriye hem birbirlerine karşı ayrı süreçler yürütmek zorunda kalabilir.

Yükün kaybolması, eksik teslim edilmesi, kırılması, ıslanması, bozulması veya geç ulaşması hâlinde ilk aşama zararın ispatını güvence altına almaktır. Teslim belgesine ihtirazi kayıt düşülmesi, hasarın fotoğraf ve video ile kayıt altına alınması, ambalajın korunması ve taşıyıcıya yazılı bildirim yapılması önem taşır.

İncelemede genellikle şu belgeler kullanılır:

• Taşıma sözleşmesi ve sipariş kayıtları
• CMR taşıma senedi, konşimento veya hava yük senedi
• Sevk irsaliyesi, teslim belgesi ve teslim rezervleri
• Fatura, paketleme listesi ve eşyanın değerini gösteren kayıtlar
• Araç, konteyner, GPS ve güzergâh kayıtları
• Sıcaklık, nem ve soğuk zincir verileri
• Tartım, mühür ve liman giriş-çıkış kayıtları
• Fotoğraf, video ve güvenlik kamerası görüntüleri
• Ekspertiz, servis, laboratuvar veya teknik inceleme raporları
• Sigorta poliçesi, hasar dosyası ve ödeme kayıtları
• E-posta, mesaj ve operasyon yazışmaları

Zararın taşıma sırasında meydana gelmesi, taşıyıcının otomatik olarak sorumlu olduğu anlamına gelmez. Eşyanın yetersiz ambalajlanması, gönderen tarafından hatalı yüklenmesi, niteliğinin eksik açıklanması veya eşyanın kendi özelliğinden kaynaklanan bozulmalar savunma konusu olabilir. Bu nedenle hasarın sebebi yalnızca hukuki belgelerle değil, gerektiğinde teknik incelemeyle de belirlenmelidir.

Günser + Partners; zarar bildirimi, ihtarname, delil tespiti, sigorta başvurusu, arabuluculuk, alacak ve tazminat davası ile taşıyıcının diğer sorumlulara yönelteceği rücu taleplerini dosyanın niteliğine göre yürütür.

Kara yolu taşımacılığı yalnızca taşıyıcı ile müşteri arasındaki özel hukuk sözleşmesine dayanmaz. Yetki belgesi, taşıt kaydı, mesleki yeterlilik, araç kapasitesi, çalışma ve dinlenme düzeni, kargo ve kurye faaliyetleri, tehlikeli madde taşımacılığı ve uluslararası geçiş belgeleri bakımından idari kurallara da tabidir. Güncel Karayolu Taşıma Yönetmeliği; taşımacıların yanında acente, taşıma işleri organizatörü, lojistik, kargo ve kurye işletmelerinin faaliyet şartlarını da düzenlemektedir.

İşletmenin fiilen yürüttüğü faaliyet ile sahip olduğu yetki belgesinin uyumlu olmaması, idari yaptırımın yanında operasyonun durması veya sözleşmenin gereği gibi yerine getirilememesi sonucunu doğurabilir. Taşıma işi veren şirketlerin de taşıyıcının yetki, araç ve sigorta durumunu sözleşme öncesinde kontrol etmesi gerekir.

Uluslararası taşımalarda güzergâh, sınır geçişleri, transit belgeler, gümrük işlemleri ve teslim şekilleri aynı dosyada kesişebilir. CMR taşıma senedi, satış sözleşmesi, teslim şekli ve sigorta poliçesi arasında çelişki bulunması, hasarın hangi tarafın risk alanında meydana geldiğinin belirlenmesini güçleştirir.

Deniz taşımalarında navlun sözleşmesi, konşimento, yükleme ve tahliye işlemleri, laytime, sürastarya, konteyner bekleme ücretleri ve liman masrafları önemli uyuşmazlık alanlarıdır. Geminin veya yükün limanda beklemesi, kısa sürede yüksek miktarda ücret doğurabileceğinden tarafların operasyon kayıtlarını ve bildirimlerini gecikmeden incelemesi gerekir.

Konşimento yalnızca yükün taşınmak üzere teslim alındığını gösteren bir belge değildir. Düzenlenme şekline göre eşyanın teslimi, belgenin devri ve üçüncü kişilerin hakları üzerinde de sonuç doğurabilir. Yükün yanlış kişiye teslim edilmesi veya gerekli belge ibraz edilmeden serbest bırakılması, taşıyıcı ve teslim işlemine katılan diğer işletmeler bakımından ciddi sorumluluk yaratabilir.

Günser + Partners;

• Navlun ve çarter sözleşmelerini hazırlar ve inceler.
• Konşimento, deniz taşıma senedi ve teslim talimatlarını değerlendirir.
• Demuraj, detention, sürastarya ve liman masrafı taleplerini inceler.
• Yükün yanlış kişiye teslimi veya teslim edilmemesi uyuşmazlıklarını yürütür.
• Acente, terminal, liman işletmesi ve taşıyıcı arasındaki sorumluluk ilişkisini belirler.
• Navlun alacağı, mahsup, teminat, rehin ve hapis hakkı iddialarını değerlendirir.

Taşıma ücretinin ödenmemesi, taşıyıcıya her koşulda yükü süresiz biçimde alıkoyma hakkı vermez. Kanundan veya sözleşmeden doğabilecek teminat ve hapis haklarının kapsamı, alacağın muaccel olup olmadığı, yük üzerindeki zilyetlik ve yükün kime ait olduğu birlikte incelenmelidir.

Gemi satışı, finansmanı, kiralanması, işletilmesi ve bakımı; sözleşme hükümlerinin yanında sicil, mülkiyet, bayrak ve ipotek işlemlerini de içerir. Sicil kayıtlarıyla sözleşmelerin birbiriyle uyumlu olmaması, mülkiyet ve teminat haklarının ileri sürülmesini güçleştirebilir.

Deniz alacaklarında geminin limandan ayrılması, başka bir ülkeye hareket etmesi veya el değiştirmesi tahsilatı zorlaştırabilir. Bu nedenle ihtiyati haciz, teminat gösterilmesi, geminin serbest bırakılması ve yetkili mahkemenin belirlenmesi zaman kaybedilmeden değerlendirilmelidir.

Bununla birlikte her ticari alacak, gemi üzerinde aynı nitelikte hak sağlamaz. Talebin yakıt, bakım, tedarik, gemi adamı alacağı, çatma zararı, kurtarma ücreti, liman hizmeti veya başka bir hukuki ilişkiden doğması uygulanabilecek koruma tedbirini değiştirebilir.

Uçağa kabul edilmeme, uçuş iptali, uzun gecikme, bağlantılı uçuşun kaçırılması, bagajın kaybolması veya zarar görmesi yolcu ile hava taşıma işletmesi arasında farklı talepler doğurabilir. Yolcunun sahip olduğu haklar; uçuşun başlangıç ve varış noktalarına, gecikmenin süresine, olayın sebebine ve uygulanacak ulusal ya da uluslararası düzenlemeye göre belirlenir.

Yolcu hakları başvurularında rezervasyon kaydı, elektronik bilet, biniş kartı, bagaj etiketi, uçuş değişikliği bildirimleri, havalimanında yapılan harcamalar ve hava yolu şirketiyle yürütülen yazışmalar korunmalıdır.

SHGM uygulamasında uçağa kabul edilmeme, uçuş gecikmesi, iptal ve sınıf değişikliği konularındaki başvuruların öncelikle ilgili hava taşıma işletmesine yapılması öngörülmektedir. Sonuç alınamaması hâlinde olayın niteliğine göre SHGM, tüketici mercileri veya yargı yolu değerlendirilebilir.

Havacılık işletmeleri bakımından ise charter, yer hizmetleri, hava kargo, bakım, tedarik, satış ve aracılık sözleşmeleri incelenir. Hava aracı tescili, kiralanması, finansmanı ve sigortasıyla ilgili işlemlerde teknik kayıtlar ile sözleşme ve sicil bilgilerinin uyumu kontrol edilir.

Emtia nakliyat, taşıyıcı sorumluluk, tekne ve havacılık sigortaları taşıma riskinin ekonomik sonuçlarını azaltabilir. Ancak poliçenin bulunması, ortaya çıkan her zararın sigorta teminatında olduğu anlamına gelmez.

Hasar dosyasında şu konular ayrı ayrı incelenir:

• Sigortalanan taşıma ve yükün poliçedeki tanıma uygunluğu
• Teminatın başlangıç ve sona erme zamanı
• Coğrafi sınırlar ve taşıma güzergâhı
• İstisnalar, muafiyetler ve özel şartlar
• Hasar bildiriminin zamanında yapılıp yapılmadığı
• Ambalaj, yükleme ve saklama koşulları
• Ekspertiz bulguları ve hasar hesabı
• Sovtaj ve zarar gören eşyanın ekonomik değeri
• Sigorta ödemesinden sonra doğan rücu hakkı

Sigortacının sigortalıya ödeme yapması, taşıyıcıyı kendiliğinden borçlu hâle getirmez. Rücu talebinde taşıyıcının sorumluluğu, zararın taşıma sırasında doğduğu ve talep edilen miktarın gerçek zararı karşıladığı ayrıca ispatlanmalıdır.

Kimyasal maddeler, yanıcı veya patlayıcı ürünler, ilaçlar, tıbbi malzemeler, canlı hayvanlar, gıda ürünleri, soğuk zincir yükleri ve yüksek değerli eşyalar standart yüklerden farklı kurallara tabidir.

Gönderenin yükün niteliğini, tehlike sınıfını veya sıcaklık koşulunu eksik bildirmesi sorumluluk doğurabileceği gibi taşıyıcının uygun araç, ekipman ve personel kullanmaması da aynı sonuca yol açabilir.

Bu dosyalarda paketleme, işaretleme, araç uygunluğu, personel belgeleri, sıcaklık takip verileri, acil müdahale kayıtları, kaza bildirimleri ve çevresel zarar birlikte incelenir. Olay anında düzenlenen teknik ve idari belgeler, sonradan yürütülecek hukuk, ceza ve idari yaptırım süreçlerinde belirleyici olabilir.

Taşıma dosyasının ilk değerlendirmesinde yalnızca zararın miktarına bakılmaz. İzlenecek yol şu sırayla belirlenir:

1. Taşıma zinciri çıkarılır. Gönderen, taşıma organizatörü, asıl taşıyıcı, alt taşıyıcı, acente, depo, liman, antrepo ve teslim alanın rolü belirlenir. 2. Uygulanacak hukuk tespit edilir. Taşıma türü, güzergâh, teslim yerleri, sözleşme hükümleri ve uluslararası bağlantılar incelenir. 3. Deliller korunur. Taşıma belgeleri, teslim kayıtları, teknik veriler, ambalaj, görüntüler ve yazışmalar toplanır; gerektiğinde delil tespiti değerlendirilir. 4. Bildirim ve süreler kontrol edilir. Hasar ihbarı, rezerv, zamanaşımı, hak düşürücü süre ve sigorta başvurusu koşulları belirlenir. 5. Talep ve savunma hesabı yapılır. Gerçek zarar, taşıma ücreti, masraflar, sorumluluk sınırları, muafiyetler ve rücu ihtimalleri hesaplanır. 6. Uygun başvuru yolu seçilir. İhtar, sigorta başvurusu, arabuluculuk, dava, tahkim, icra takibi, ihtiyati haciz veya diğer koruma tedbirleri değerlendirilir.

Ticari nitelikteki para alacağı ve tazminat taleplerinde dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulmasının dava şartı olup olmadığı ayrıca kontrol edilmelidir. Arabuluculuk son tutanağının dava dilekçesine eklenmesi gereken hâllerde bu adımın atlanması, davanın usulden ilerlememesine neden olabilir.

Taşıma uyuşmazlıklarında en sık karşılaşılan sorunlar şunlardır:

• Yükü çekincesiz teslim almak
• Gizli hasarı öğrendikten sonra bildirim yapmayı geciktirmek
• Ambalajı veya zarar gören eşyayı inceleme yapılmadan imha etmek
• Yalnızca faturayı sunup zararın miktarını ayrıca ispatlamamak
• Sözleşmedeki yetki ve uygulanacak hukuk şartını incelemeden dava açmak
• Asıl taşıyıcı ile fiilî taşıyıcıyı birbirine karıştırmak
• Sigorta başvurusunun taşıyıcıya yapılması gereken bildirimin yerine geçtiğini varsaymak
• Genel zamanaşımı sürelerine güvenip taşıma hukukuna özgü süreleri kaçırmak
• Yükü hukuki dayanak olmadan alıkoymak
• Navlun, depolama ve hasar taleplerini mahsup ederken delil oluşturmamak

Dosyanın başlangıcında taşıma zinciri ve tarafların sözleşmesel konumu çıkarılır. Taşıma belgesi, teslim kaydı, poliçe, ticari fatura, teknik rapor ve operasyon yazışmaları karşılaştırılır. Hangi tarafa, hangi sıfatla ve hangi sürede başvurulabileceği belirlenmeden standart bir ihtar veya dava yoluna başvurulmaz.

Kurumsal müvekkiller bakımından yalnızca ortaya çıkan uyuşmazlık değil, aynı sorunun tekrar etmesine neden olan sözleşme ve operasyon eksiklikleri de incelenir. Alt taşıyıcı seçimi, hasar bildirim prosedürü, teslim belgeleri, standart sözleşmeler ve sigorta yapısı yeniden düzenlenebilir.

Günser + Partners, Çankaya'daki ofisinden Ankara'da ve Türkiye genelinde yürütülen taşıma, lojistik, denizcilik ve havacılık süreçlerinde bireysel ve kurumsal müvekkillere hukuki destek sağlar.

Yükün hâlen limanda, depoda veya taşıyıcının elinde bulunması; geminin hareket etmek üzere olması; hasarın yeni öğrenilmesi ya da bir sigorta başvuru süresinin işlemesi hâlinde belgelerin gecikmeden incelenmesi gerekir.

İlk değerlendirmede taşıma zinciri, uygulanacak hukuk, sorumlu olabilecek taraflar, bildirim süreleri, mevcut deliller ve talebin ekonomik karşılığı belirlenir. Böylece ihtar, delil tespiti, sigorta başvurusu, arabuluculuk, ihtiyati haciz veya dava seçeneklerinden hangisinin dosyaya uygun olduğu somutlaştırılır.