Yetkisiz Temsil Nedir? Hukuki Sonuçları ve Sorumluluk

Temsil yetkisi, bir kişinin başkası adına hukuki işlem yapabilmesini sağlayan yetkidir. Bu yetki; kanundan (örneğin veli, vasi), sözleşmeden (vekâletname) veya bir organ ilişkisinden (şirket yöneticisi) doğabilir. Temsil yetkisinin kapsamı, kaynağına göre belirlenir ve bu kapsam dışında yapılan işlemler temsil olunanı bağlamaz.

Yetkisiz temsil, şu hâllerde gündeme gelir:

• kişinin hiç temsil yetkisi bulunmadığı hâlde başkası adına işlem yapması,
• temsil yetkisinin süresinin dolmuş olması,
• temsil yetkisinin belirli bir kapsamla sınırlı olmasına rağmen bu sınırın aşılması,
• temsil yetkisinin sona ermesine (azil, ölüm, iflas gibi) rağmen işlem yapılmaya devam edilmesi,
• şirket organlarının, esas sözleşme veya kanunla belirlenen yetki sınırlarını aşarak işlem yapması.

TBK m. 40 uyarınca, yetkisi olmadığı hâlde bir kimse adına sözleşme yapan kişinin bu işlemi, temsil olunan tarafından onanmadıkça onu bağlamaz. Kural budur: yetkisiz temsilcinin işlemi, temsil olunan için kural olarak hükümsüzdür; ancak kesin hükümsüzlük değil, askıda hükümsüzlük (askıda geçersizlik) niteliğindedir.

Onama (İcazet)

Temsil olunan, yetkisiz temsilci tarafından yapılan işlemi sonradan onaylayabilir. Onama ile birlikte işlem, yapıldığı andan itibaren geçerli hâle gelir ve temsil olunanı bağlar. Onama, açık olabileceği gibi örtülü de olabilir; örneğin temsil olunanın işlemden doğan edimi kabul etmesi veya edimi ifa etmesi örtülü onama olarak değerlendirilebilir.

Onama beyanı bir kez yapıldıktan sonra geri alınamaz. Temsil olunan, onama konusunda süresiz bekletilemez; karşı taraf, uygun bir süre belirleyerek onama beyanının bu süre içinde yapılmasını isteyebilir. Sürenin geçmesine rağmen onama gelmezse, işlem kesin olarak hükümsüz kalır.

Yetkisiz temsille işlem yapan karşı taraf, temsil olunanın onayını beklemek zorunda değildir. Onama gerçekleşmeden önce karşı taraf, işlemden dönme hakkına sahiptir; bu hak, karşı tarafın işlem sırasında yetkisizliği bilmemesi veya bilecek durumda olmaması hâlinde daha güçlü biçimde kullanılabilir. Yetkisizliği bildiği hâlde işlem yapan karşı taraf, sonradan dönme hakkını kullanmakta güçlükle karşılaşabilir.

TBK m. 46 uyarınca yetkisiz temsilci, işlemin onanmaması hâlinde karşı tarafa karşı sorumlu olur. Bu sorumluluk, karşı tarafın işlemin geçerli olacağına duyduğu güvenin boşa çıkması nedeniyle uğradığı zararın (menfi zarar) tazminini kapsar. Karşı taraf, yetkisizliği bildiği veya bilmesi gerektiği hâllerde bu tazminat hakkını kullanamaz.

Yetkisiz temsilcinin sorumluluğu, kusur şartına bağlı değildir; kanun burada bir güven sorumluluğu öngörmüştür. Ancak somut olayda karşı tarafın iyiniyetli olup olmadığı, tazminat talebinin kabulünde belirleyicidir.

Uygulamada özellikle şirket yöneticilerinin, kendilerine tanınan temsil yetkisinin sınırlarını aşarak işlem yapması sık görülür. Bu durumda da yetkisiz temsil hükümleri kıyasen uygulanır; ancak üçüncü kişilerin iyiniyeti, ticaret sicili kayıtlarının açıklayıcı etkisi ve şirketler hukukuna özgü düzenlemeler (örneğin temsil yetkisinin sınırlandırılmasının iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülememesi) ayrıca dikkate alınmalıdır.

Yetkisiz temsil, vekâletsiz iş görmeden farklıdır. Vekâletsiz iş görmede kişi, başkasının işini onun adına yürütmek amacıyla fakat herhangi bir yetkiye dayanmaksızın müdahale eder ve bu müdahale genellikle fiilî işlemlerle (bir malın onarılması, bir işin görülmesi) ilgilidir. Yetkisiz temsilde ise kişi doğrudan üçüncü bir kişiyle hukuki işlem (sözleşme) yapar ve bu işlemin sonuçlarını temsil olunana yüklemeye çalışır. İki kurum arasındaki sınırın doğru çizilmesi, uygulanacak hükümlerin ve sorumluluk esaslarının belirlenmesi bakımından önemlidir.

Ticari hayatta yetkisiz temsil en çok şu durumlarda karşımıza çıkar:

• azledilmiş veya süresi dolmuş bir vekâletnameye dayanarak işlem yapılması,
• şirket çalışanının, kendisine tanınmayan bir yetkiyle sözleşme imzalaması,
• temsil yetkisi münferiden değil müştereken kullanılması gerekirken tek imzayla işlem yapılması,
• şubeler veya temsilcilikler aracılığıyla yapılan işlemlerde yetki sınırının aşılması.

Bu tür uyuşmazlıklarda, işlemin onanıp onanmayacağı, temsil olunanın örtülü onama davranışında bulunup bulunmadığı ve karşı tarafın iyiniyeti titizlikle incelenmelidir.

Yetkisiz temsil nedeniyle doğan uyuşmazlıklarda görev, temsil edilen işin niteliğine göre belirlenir. Taraflardan birinin tacir olduğu ve işin ticari nitelikte bulunduğu uyuşmazlıklarda asliye ticaret mahkemesi, diğer hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Yetki bakımından davalının yerleşim yeri (HMK m. 6) ve sözleşmenin ifa yeri (HMK m. 10) kuralları uygulanabilir.

Yetkisiz temsil iddiasında, temsil yetkisinin bulunup bulunmadığı ve onama olup olmadığı ispatın merkezindedir. Başlıca deliller:

• vekâletname veya yetki belgesi ve bunun kapsamı,
• ticaret sicili gazetesi kayıtları ve imza sirküleri,
• işlemin yapıldığı tarihte yetkinin geçerli olup olmadığını gösteren belgeler,
• temsil olunanın örtülü onamasını gösterebilecek yazışma ve ifa belgeleri,
• tanık beyanları.

• Süresi dolmuş bir vekâletnameye dayanarak işlem yapmak.
• Şirket temsil yetkisinin ticaret sicilinde ilan edilen sınırlarını kontrol etmeden sözleşme imzalamak.
• Yetkisiz işlemin kendiliğinden geçersiz (kesin hükümsüz) olduğunu düşünüp onama ihtimalini gözden kaçırmak.
• Karşı tarafın yetkisizliği bildiği hâlde iyiniyet iddiasında bulunması.
• Onama için makul süre verilmesi gerektiğini bilmeden süresiz belirsizlik içinde beklemek.

Yetkisiz temsil, hem temsil olunan hem de karşı taraf açısından ciddi belirsizlik yaratabilen bir kurumdur. İşlem öncesinde temsil yetkisinin kapsamının ve geçerlilik süresinin dikkatle kontrol edilmesi, sonradan doğabilecek onama, tazminat ve geçersizlik uyuşmazlıklarını önemli ölçüde azaltır.

Yetkisiz temsil iddiasına konu bir işlemin hukuki durumunun değerlendirilmesi ve olası tazminat ile geçersizlik risklerinin incelenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.