Franchise Sözleşmesi Nedir? Tarafların Yükümlülükleri ve Fesih

• Sistemin bütününün kullandırılması: Yalnız marka değil; işletme modeli, standartlar, know-how, tedarik zinciri, eğitim ve denetim mekanizması birlikte devredilir.
• Bağımsızlık: Franchise alan, kendi ticari işletmesini kendi hesabına işletir. Franchise verenin çalışanı değildir; ticari riski kendisi taşır.
• Süreklilik: İlişki uzun süreli kurulur ve karşılıklı güvene dayanır.
• Bedel: Franchise alan, kural olarak bir giriş bedeli ve ciro üzerinden hesaplanan dönemsel bedel (royalty) öder; ayrıca reklam katkı payı öngörülebilir.
• Standartlara uyma ve denetim: Sistemin bütünlüğünü korumak için franchise veren denetim yetkisine sahiptir.

• Tek satıcılık: Tek satıcılıkta mal alım-satımı ön plandadır; franchise'ta ise bütün bir işletme sisteminin kullanımı söz konusudur.
• Acentelik: Acente, müvekkil hesabına aracılık eder; franchise alan kendi hesabına işletme yürütür.
• Lisans sözleşmesi: Lisansta yalnız bir fikrî hakkın kullanımı verilir; franchise'ta sistem bütünü aktarılır.
• İş sözleşmesi: Franchise alan bağımsızdır. Ancak fiilen talimatlara tabi, kendi riski bulunmayan bir yapı kurulmuşsa ilişkinin niteliği yeniden değerlendirilebilir.

1. Sistemi ve know-how'ı devretme: İşletme el kitabı, standartlar, süreç tanımları ve reçeteler aktarılmalıdır.
2. Marka ve diğer fikrî hakların kullanımına izin verme: Kullanım hakkının kapsamı, süresi ve bölgesi belirlenmelidir. Markanın tescilli olması ve tescilin korunması franchise verenin sorumluluğundadır.
3. Eğitim ve destek: Açılış öncesi ve sonrası eğitim, teknik destek, satış ve pazarlama desteği sağlanmalıdır.
4. Tedarik: Sözleşmede öngörülmüşse ürün ve malzeme tedarikinin sürekliliği sağlanmalıdır.
5. Bölge koruması: Franchise alana bölge tanınmışsa aynı bölgeye ikinci bir işletme açılmaması taahhüt edilir.
6. Sistemi geliştirme ve koruma: Markanın itibarını koruyacak önlemler alınmalı, sistem güncellenmelidir.

• Bedelleri ödeme: Giriş bedeli, royalty ve reklam katkı payı zamanında ödenmelidir.
• Standartlara uyma: Ürün, hizmet, dekorasyon, personel kılığı ve süreç standartlarına uyulmalıdır. Standart ihlalleri, sistemin bütününü etkilediği için ağır sonuç doğurur.
• Denetime izin verme: Franchise verenin belirlenen usulde denetim yapmasına izin verilmelidir.
• Sır saklama: Know-how ve ticari sırlar sözleşme sona erdikten sonra da korunmalıdır.
• Rekabet etmeme: Sözleşme süresince ve kararlaştırılmışsa sonrasında rakip faaliyette bulunulmamalıdır.
• Bilgi verme: Ciro, stok ve müşteri verileri sözleşmede öngörülen düzende raporlanmalıdır. Kişisel veri niteliğindeki bilgilerin paylaşımında 6698 sayılı Kanun'a uyum sağlanmalıdır.

Franchise ilişkisinde yatırım kararı, franchise verenin sunduğu bilgilere dayanır. Ciro ve kârlılık projeksiyonlarının gerçekçi olmaması, sözleşme öncesi görüşmelerde dürüstlük kuralına aykırılık oluşturabilir ve culpa in contrahendo sorumluluğu doğurabilir.

Bu nedenle franchise alan, sözleşme öncesinde şunları talep etmelidir:

• markanın tescil belgeleri ve tescil kapsamı,
• mevcut şube sayısı ve kapanan şubelere ilişkin bilgiler,
• projeksiyonların dayandığı veriler,
• toplam yatırım tutarı ve geri dönüş süresi varsayımları,
• tedarik koşulları ve fiyat değişikliği mekanizması.

Franchise sözleşmeleri dikey anlaşma niteliğindedir ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun bakımından değerlendirilir. Özellikle şu kayıtlar risklidir:

• Yeniden satış fiyatının sabitlenmesi: Franchise verenin alana sabit veya asgari satış fiyatı dayatması kural olarak yasaktır. Azami veya tavsiye fiyat farklı değerlendirilir.
• Tedarik zorunluluğu: Sistemin bütünlüğü için gerekli ürünlerde tedarik zorunluluğu kabul edilebilirken, sistemle ilgisiz ürünlerde bu zorunluluk sorgulanabilir.
• Bölge ve müşteri kısıtlamaları: Pasif satışların tamamen yasaklanması ağır ihlal sayılabilir.
• Sözleşme sonrası rekabet yasağı: Süre, yer ve konu bakımından sınırlı olmalı, know-how'ın korunması amacını aşmamalıdır.

Belirli süreli franchise sözleşmesi sürenin dolmasıyla sona erer. Yenileme hakkı ve koşulları sözleşmede düzenlenmelidir.

Belirsiz süreli sözleşmeler, makul bir ihbar süresine uyularak feshedilebilir. Sürenin makul sayılıp sayılmayacağı; franchise alanın yaptığı yatırımın büyüklüğü, geri dönüş süresi ve ilişkinin devam ettiği süre birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Haklı sebeple derhal fesih hâlleri şunlar olabilir:

• royalty ve diğer bedellerin sürekli ödenmemesi,
• standartların ağır ve tekrarlanan biçimde ihlali,
• markanın itibarını zedeleyen davranışlar,
• know-how'ın üçüncü kişilere aktarılması,
• franchise verenin destek ve tedarik yükümlülüğünü sürekli ihlal etmesi,
• bölge korumasının ihlali.

Fesih bildirimi, taraflar tacir olduğundan TTK m. 18/3'e uygun kanalla yapılmalıdır.

Sözleşme sona erdiğinde şu konuların düzenlenmiş olması gerekir:

• marka, tabela, ambalaj ve tanıtım materyallerinin kullanımına derhal son verilmesi,
• işletme el kitabı ve know-how belgelerinin iadesi,
• elde kalan stokun akıbeti ve geri alım koşulları,
• müşteri verilerinin akıbeti ve kişisel veri mevzuatına uyum,
• sözleşme sonrası rekabet yasağının süresi ve karşılığı,
• devam eden garanti ve satış sonrası hizmet yükümlülükleri.

Sözleşme sonrası marka kullanımının sürdürülmesi, marka hakkına tecavüz ve haksız rekabet oluşturur; men, tazminat ve ihtiyati tedbir taleplerine yol açar.

TTK m. 122'nin son fıkrası, denkleştirme isteminin hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinde de uygulanacağını öngörür.

Franchise ilişkisinin bu kapsamda değerlendirilip değerlendirilmeyeceği somut olaya göre belirlenir. Aranan ölçütler; ilişkinin sürekli olması, franchise alana tekel hakkı tanınmış olması, alanın verenin dağıtım örgütüne entegre olması ve müşteri çevresinin sona ermeden sonra verene kalmasıdır. Müşteri bağlılığının büyük ölçüde markadan kaynaklandığı işletmelerde bu talep daha zor kabul görür.

Denkleştirme istemi, ilişkinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmelidir.

Franchise ilişkisi her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili olduğundan uyuşmazlık TTK m. 4 uyarınca ticari dava sayılır ve TTK m. 5 uyarınca asliye ticaret mahkemesinde görülür. Uyuşmazlık marka hakkına tecavüz boyutu taşıyorsa fikrî ve sınaî haklar hukuk mahkemesinin görevi ayrıca değerlendirilir.

Yetkide HMK m. 6 ve HMK m. 10 kuralları uygulanır; taraflar tacir olduğundan yazılı yetki sözleşmesi yapılabilir. Yabancı franchise verenlerle kurulan ilişkilerde tahkim şartı ve uygulanacak hukuk kaydı dikkatle incelenmelidir.

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat davalarında TTK m. 5/A uyarınca arabulucuya başvuru dava şartıdır.

• Yatırım yapmadan önce markanın tescil durumunu araştırmamak,
• Bölge korumasının kapsamını ve süresini yazmamak,
• Royalty matrahını (brüt ciro, net ciro, iade ve iskonto etkisi) tanımlamamak,
• Tedarik fiyatlarının tek taraflı artırılmasına sınır getirmemek,
• Yenileme koşullarını ve devir iznini düzenlememek,
• Sözleşme sonrası rekabet yasağını karşılıksız ve sınırsız kabul etmek,
• Fesih sonrası marka ve tabela kullanımını sürdürmek,
• Yabancı hukuka ve tahkime tabi kayıtların maliyetini hesaba katmamak.

Franchise, hazır bir sistemin kullanımı sayesinde ticari riski azaltan bir modeldir; ancak sözleşme dengesi çoğu zaman franchise veren lehinedir. Yatırım tutarı yüksek, sözleşme süresi uzun ve çıkış maliyeti ağır olduğundan, imzadan önce yapılacak hukuki inceleme yatırımın en kritik aşamasıdır.

Bölge koruması, bedel yapısı, tedarik koşulları, yenileme, devir ve sona erme sonuçlarının açık biçimde düzenlenmesi gerekir. Franchise sözleşmenizin incelenmesi, müzakeresi veya feshinden doğan uyuşmazlıklar için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.