Uluslararası Acentelik Sözleşmesinde Uygulanacak Hukuk ve Denkleştirme İstemi

TTK m. 102 uyarınca acente, ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletmenin çalışanı gibi bağımlı bir sıfat taşımaksızın, sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak ticari bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları o işletme adına yapmayı meslek edinen kişidir. Acente, üreticinin (müvekkilinin) adına ve hesabına hareket eder; bu, acenteyi kendi adına ve hesabına işlem yapan distribütörden ayıran temel özelliktir.

Taraflar, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun çerçevesinde sözleşmeye uygulanacak hukuku serbestçe seçebilir. Ancak bu seçim, Türk hukukunun kamu düzenine ilişkin gördüğü bazı emredici koruyucu hükümlerin tamamen bertaraf edilmesi sonucunu doğurmayabilir. Acentenin denkleştirme istemi, Avrupa hukuk sistemlerinin birçoğunda ve Türk hukukunda acenteyi koruyan emredici nitelikte kabul edilen bir düzenlemedir; bu nedenle yabancı hukuk seçimine rağmen, uyuşmazlığın Türk mahkemesinde görülmesi hâlinde denkleştirme isteminin tamamen göz ardı edilip edilemeyeceği tartışmalıdır ve somut olayın koşullarına göre değerlendirilir.

Bu tartışma, doğrudan uygulanan kurallar (lois de police) kavramıyla bağlantılıdır: bir ülkenin, taraflarca seçilen yabancı hukuka bakılmaksızın uygulanmasında ısrar ettiği kurallar, uluslararası özel hukukta istisnai bir kategori oluşturur. Acentenin denkleştirme isteminin bu kategoriye girip girmediği, Türk mahkemelerinin ve doktrinin üzerinde durduğu güncel bir tartışma konusudur.

TTK m. 122 uyarınca acente, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra, sözleşme süresince kazandırdığı yeni müşteri çevresinden veya mevcut müşterilerle olan ilişkilerin önemli ölçüde geliştirilmesinden üreticinin sona erme sonrasında da önemli ölçüde yararlanmaya devam etmesi ve hakkaniyet gerektirmesi hâlinde, üreticiden makul bir tazminat (denkleştirme) talep edebilir. Bu istem, acentenin sözleşme süresince aldığı komisyonun ayrıca telafisi değildir; sözleşmenin sona ermesinden sonra üreticiye kalan ekonomik değeri karşılamayı amaçlar.

Denkleştirme isteminin doğması için:

• acentenin üreticiye yeni müşteriler kazandırmış veya mevcut müşterilerle ilişkiyi önemli ölçüde geliştirmiş olması,
• üreticinin sözleşme sona erdikten sonra da bu müşteri çevresinden önemli ölçüde yararlanmaya devam etmesi,
• somut olayda hakkaniyetin tazminat ödenmesini gerektirmesi

birlikte aranır. Sözleşmenin sona erme sebebi de önemlidir; acentenin kendi kusuruyla sözleşmeyi haklı bir sebep olmaksızın feshetmesi veya üreticinin haklı bir sebeple sözleşmeyi feshetmesi hâllerinde denkleştirme istemi kural olarak doğmaz.

TTK, denkleştirme istemine ilişkin hükümlerin acente aleyhine önceden ve sözleşmeyle bertaraf edilmesini sınırlayan bir yaklaşım benimser. Sözleşmede acentenin bu istemden baştan feragat ettiğine dair bir hüküm bulunması, emredici koruma amacına aykırı düşebilir ve geçersiz sayılabilir. Bu nedenle yabancı üreticilerin standart sözleşme formlarında yer alan genel feragat hükümlerinin Türk hukuku bakımından geçerliliği ayrıca incelenmelidir.

Sözleşmede yabancı bir ülke mahkemesinin veya yabancı bir tahkim yerinin yetkili kılınmış olması, uyuşmazlığın nerede görüleceğini belirler; ancak bu, uygulanacak maddi hukuku otomatik olarak belirlemez. Denkleştirme istemine ilişkin emredici koruma tartışması, uyuşmazlık yabancı bir hakem heyeti veya mahkeme önünde görülse dahi, kamu düzeni istisnası çerçevesinde (özellikle kararın Türkiye'de tenfizi aşamasında) gündeme gelebilir.

Uluslararası acentelik ilişkilerinde sık görülen bir diğer uyuşmazlık türü, komisyonun hangi işlemler üzerinden hesaplanacağıdır. Acentenin aracılık ettiği veya bizzat akdettiği işlemler dışında, üreticinin acentenin bölgesinde doğrudan gerçekleştirdiği satışlar üzerinden de komisyon talep edilip edilemeyeceği, sözleşme hükümlerine ve acentenin bölgesindeki münhasırlık durumuna göre değerlendirilir.

Bazı uluslararası acentelik ilişkilerinde, saf acentelik modelinden farklı olarak acente, üreticinin mallarından belirli miktarda stok tutar ve müşteri taleplerini bu stoktan karşılar. Bu uygulama, ilişkinin ekonomik özünü distribütörlüğe yaklaştırabilir ve sözleşmenin hukuki nitelendirmesini (acentelik mi, karma bir ilişki mi olduğunu) etkileyebilir. Nitelendirme, sözleşmenin başlığından değil, tarafların fiilen nasıl davrandığından (malın mülkiyetinin kimde kaldığı, fiyatı kimin belirlediği, riskin kimde olduğu) hareketle yapılır.

Sözleşmelerde sıklıkla acentenin, sözleşme süresince ve sona erdikten sonra belirli bir süre rakip ürünlerin acenteliğini yapmayacağına dair bir hüküm yer alır. Sözleşme süresi boyunca geçerli olan rekabet yasağı kural olarak sorunsuz kabul edilirken, sözleşme sonrasına ilişkin yasağın süresi, coğrafi kapsamı ve acenteye herhangi bir karşılık ödenip ödenmediği, bu tür hükümlerin geçerliliğinin denetlenmesinde önemli ölçütlerdir. Aşırı uzun süreli ve karşılıksız bir sözleşme sonrası rekabet yasağı, acentenin ekonomik özgürlüğünü ölçüsüz biçimde sınırlıyorsa geçersiz sayılabilir.

Süresi belirsiz acentelik sözleşmelerinde fesih bildirimi için makul bir süre tanınması beklenir; sözleşme süresi uzadıkça, dürüstlük kuralı gereği beklenen bildirim süresi de genellikle uzar. Sözleşmede çok kısa bir bildirim süresi kararlaştırılmış olması, somut olayda yetersiz bulunursa, bu durum ayrı bir tazminat talebinin (denkleştirme isteminden bağımsız olarak) dayanağı olabilir.

Bir üreticinin aynı bölgede birden fazla acenteyle çalışması veya sonradan yeni bir acente atanması, mevcut acentenin münhasırlık iddiasıyla çelişebilir. Sözleşmede münhasırlık açıkça ve coğrafi sınırlarıyla düzenlenmemişse, acentenin fiilen tek başına faaliyet göstermiş olması dahi otomatik bir münhasırlık hakkı doğurmaz. Bu tür uyuşmazlıklarda tarafların fiili uygulaması, yazışmalar ve önceki dönemlere ait komisyon ödemeleri, münhasırlığın var olup olmadığının tespitinde önemli delil niteliği taşır.

Denkleştirme istemini ileri süren acente, şu hususları somut belgelerle ortaya koymalıdır:

• sözleşme süresince kazandırdığı yeni müşteri listesi ve bu müşterilerle yapılan işlem hacmi,
• mevcut müşterilerle ilişkinin ne ölçüde geliştirildiği,
• üreticinin sözleşme sona erdikten sonra bu müşterilerden elde ettiği veya elde etmeye devam ettiği fayda,
• komisyon ödemelerine ilişkin hesap dökümleri ve yazışmalar,
• sözleşmenin sona erme sebebini gösteren yazışmalar.

• Yabancı hukuk seçiminin denkleştirme istemini otomatik olarak ortadan kaldıracağını varsaymak,
• sözleşmedeki feragat hükmünün geçerli olduğunu sorgulamadan kabul etmek,
• denkleştirme istemini, komisyon alacağıyla aynı şey sanmak,
• müşteri çevresine katkıyı somut verilerle değil genel ifadelerle ispatlamaya çalışmak,
• fesih bildirim süresinin yetersizliğini ayrı bir tazminat kalemi olarak değerlendirmemek,
• acentenin kendi kusuruyla sözleşmeyi feshettiği hâllerde dahi denkleştirme istenebileceğini düşünmek.

Uluslararası acentelik sözleşmelerinde yabancı üreticinin standart formundaki hukuk seçimi ve feragat hükümleri, Türk acentenin denkleştirme istemini otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Sözleşme imzalanmadan önce bu hükümlerin incelenmesi ve sözleşme sona erdiğinde müşteri katkısına ilişkin delillerin sistematik biçimde toplanması, acentenin haklarını korumasını kolaylaştırır. Somut acentelik ilişkisinde uygulanacak hukukun ve denkleştirme isteminin değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.