Uluslararası Distribütörlük Sözleşmesinin Feshi ve Tazminat Talepleri

Acente, üreticinin adına ve hesabına sözleşme yapan veya aracılık eden, üreticiye bağlı çalışan bir tacirdir; TTK m. 102 vd. hükümlerine tabidir. Distribütör ise malı kendi adına ve kendi hesabına satın alıp yeniden satar; üreticiyle arasındaki ilişki, acentelikteki gibi doğrudan temsil değil, tekrarlanan bir alım-satım ilişkisidir. Bu fark, Türk mahkemelerinin ve hakem heyetlerinin distribütörlük sözleşmesine acentelik hükümlerini doğrudan mı, kıyasen mi, yoksa hiç uygulamayacağı konusundaki tartışmanın kaynağıdır.

Taraflar sözleşmede yabancı bir hukuku (örneğin üreticinin ülkesinin hukukunu) seçmişse, kural olarak bu seçim geçerlidir ve fesih sonuçları seçilen hukuka göre değerlendirilir. Ancak:

• sözleşmenin ifası büyük ölçüde Türkiye'de gerçekleşiyorsa,
• distribütör Türkiye'de yerleşik bir tacir ise,
• uyuşmazlık Türk mahkemesinde görülüyorsa,

Türk kamu düzeninin ve doğrudan uygulanan bazı kuralların (örneğin haksız rekabete ilişkin emredici hükümler) yabancı hukuk seçimine rağmen dikkate alınıp alınmayacağı ayrıca değerlendirilmelidir. Taraflarca hukuk seçimi yapılmamışsa, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun çerçevesinde sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukukun tespiti gerekir; bu da genellikle asıl edimi ifa eden tarafın (distribütörlük ilişkisinde tartışmalı olmakla birlikte çoğunlukla üreticinin) işyeri hukukuna işaret eder.

Süresi belirsiz distribütörlük sözleşmelerinde taraflardan her biri, kural olarak makul bir süre önceden bildirimde bulunarak sözleşmeyi feshedebilir. "Makul süre" kavramı, sözleşme ilişkisinin süresine, distribütörün yaptığı yatırımların büyüklüğüne ve pazarın özelliklerine göre değişir; uzun süredir devam eden ve distribütörün ciddi yatırım yaptığı ilişkilerde daha uzun bir bildirim süresi beklenebilir.

Sözleşmede belirli bir bildirim süresi kararlaştırılmışsa, bu süre kural olarak esas alınır; ancak süre, dürüstlük kuralına aykırı biçimde aşırı kısa belirlenmişse, somut olayda hâkimin veya hakem kurulunun bu süreyi yetersiz bularak ek tazminat riskini gündeme getirmesi mümkündür.

Sözleşmenin devamını çekilmez kılan ağır bir ihlal hâlinde (örneğin sürekli ödeme gecikmesi, rekabet yasağının ihlali, itibar zedeleyici davranışlar, asgari satış hedeflerinin belirgin biçimde ve tekrar eden şekilde tutturulamaması) taraflardan biri sözleşmeyi derhal ve bildirimsiz feshedebilir. Ancak haklı sebep iddiası, karşı tarafça ciddi biçimde tartışılabilir; derhal fesih hakkını kullanan taraf, bu sebebi ispatla yükümlüdür ve haksız çıkması hâlinde kendisi tazminat yükümlüsü hâline gelebilir.

Acentelik ilişkisinde TTK m. 122'de düzenlenen denkleştirme istemi, acentenin sözleşme süresince yarattığı müşteri çevresinden üreticinin sözleşme sona erdikten sonra da yararlanmaya devam etmesi hâlinde, hakkaniyet gerektiriyorsa acenteye ödenmesi gereken bir tazminattır. Distribütörlük sözleşmelerinde bu hükmün doğrudan mı, kıyasen mi uygulanacağı Türk hukukunda tartışmalıdır; distribütörün üreticiye bağlı bir temsilci değil, bağımsız bir alıcı-satıcı olması bu kıyasın sınırlarını belirler.

Uygulamada mahkeme ve hakem heyetleri, somut ilişkinin ekonomik bakımdan acentelik ilişkisine ne kadar yakın olduğunu (distribütörün üreticiye bağımlılık derecesi, münhasırlık, müşteri bilgilerinin paylaşılıp paylaşılmadığı, markanın distribütör tarafından fiilen büyütülüp büyütülmediği) inceleyerek denkleştirmeye benzer bir talebin kabul edilip edilemeyeceğini değerlendirir. Bu, otomatik bir hak değil, somut olayın koşullarına bağlı bir değerlendirmedir.

Fesih anında distribütörün elinde satılmamış ürün stoku bulunabilir. Sözleşmede bu konuda açık bir hüküm yoksa, üreticinin stokları geri alma yükümlülüğü bulunup bulunmadığı, sözleşmenin genel yapısı ve tarafların önceki uygulamaları dikkate alınarak değerlendirilir. Uygulamada sıklıkla üretici, kalan stokları belirli bir indirimle geri satın almayı kabul eder; ancak bu bir kanuni zorunluluk değil, ticari bir uzlaşma konusudur. Fesih bildiriminde stok ve bekleyen sipariş konusunun ayrıca ele alınması, sonradan ayrı bir uyuşmazlık doğmasını önler.

Distribütör, sözleşme ilişkisi kapsamında showroom açmış, personel istihdam etmiş veya pazarlama yatırımı yapmışsa, sözleşmenin makul bildirim süresine uyulmadan ani biçimde feshedilmesi hâlinde bu yatırımların boşa çıkması, tazminat talebinin dayanaklarından biri olabilir. Ancak yatırım kararının münhasıran distribütörün kendi ticari risk değerlendirmesine dayandığı hâllerde, üreticinin bu yatırımları garanti etmiş sayılması güçtür; talebin dayanağı, somut sözleşme hükümleri ve tarafların fiili davranışlarıyla desteklenmelidir.

Fesihle birlikte distribütörün elinde kalan tabela, katalog, numune ve marka logosu taşıyan tanıtım materyallerinin akıbeti de sözleşmede düzenlenmelidir. Distribütör, fesihten sonra üreticinin markasını veya ticari unvanını çağrıştıran unsurları kullanmaya devam ederse, bu durum marka hakkına tecavüz veya haksız rekabet iddialarına yol açabilir; bu nedenle fesih bildiriminde tanıtım materyallerinin iadesi veya imhası için makul bir süre tanınması uygulamada yaygın bir çözümdür.

Sözleşmelerde sıklıkla, fesihten sonra belirli bir süre distribütörün rakip ürünleri satmayacağına dair rekabet yasağı hükümleri yer alır. Bu tür yasakların süresi, kapsamı ve coğrafi alanı, Türk hukukunda dürüstlük kuralı ve ekonomik özgürlük ilkeleri çerçevesinde denetlenebilir; aşırı geniş ve süresiz yasaklar geçersiz sayılabilir.

Fesih anında taraflar arasında henüz kapanmamış hesaplar bulunabilir: teslim edilmiş ancak bedeli ödenmemiş mallar, verilmiş avanslar veya karşılıklı komisyon ve iskonto hesaplaşmaları gibi. Bu kalemlerin fesihten bağımsız olarak, sözleşmenin genel hükümleri ve tarafların cari hesap uygulaması çerçevesinde ayrıca tasfiye edilmesi gerekir; fesih bildirimi, bu tür mevcut alacak ve borçları kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Distribütörlük sözleşmelerinde sıklıkla yabancı bir tahkim yeri veya yabancı mahkeme yetkisi kararlaştırılır. Distribütör, uyuşmazlık çıktığında yalnız Türk hukukuna göre değerlendirme yapmadan önce, sözleşmedeki yetki veya tahkim şartının geçerliliğini ve bu şartın kendisi bakımından öngörülemeyen bir maliyet (yurt dışında dava açma külfeti) doğurup doğurmadığını değerlendirmelidir.

• Distribütörlük ile acenteliği aynı hukuki rejime tabi sanmak,
• makul bildirim süresini, sözleşmenin süresi ve yapılan yatırımlar dikkate alınmadan kısa belirlemek,
• haklı sebep iddiasını yeterli belge ve yazışmayla desteklememek,
• denkleştirme benzeri talebi otomatik bir hak gibi ileri sürmek,
• rekabet yasağının süresiz ve sınırsız geçerli olacağını varsaymak,
• yabancı tahkim veya yetki şartının sonuçlarını fesih anına kadar değerlendirmemiş olmak.

Uluslararası distribütörlük sözleşmelerinin feshi, tek bir kanun hükmüne dayanmayan, sözleşme metninin, tarafların fiili davranışlarının ve uygulanacak hukukun birlikte değerlendirilmesini gerektiren karma bir alandır. Fesih bildirimi göndermeden önce sözleşmedeki hukuk ve yetki/tahkim seçimi, bildirim süresi ve rekabet yasağı hükümlerinin birlikte incelenmesi, hem gereksiz tazminat riskini hem de yanlış hukuki yola başvurma riskini azaltır. Somut distribütörlük ilişkisinin feshi ve tazminat risklerinin değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.