İsimsiz (Atipik) Sözleşmeler Nedir? Hangi Hükümler Uygulanır?

TBK m. 19 uyarınca bir sözleşmenin içeriği, kanunun emredici hükümlerine aykırı olmamak kaydıyla serbestçe belirlenebilir. Kanunda düzenlenen bir sözleşme türüne benzese dahi, kanunun düzenlemesinden farklı hükümler içeren bir sözleşmenin geçerli olabilmesi için kanunun ilgili hükmünün emredici nitelikte olmaması yeterlidir. Bu ilke, isimsiz sözleşmelerin hukuki dayanağını oluşturur.

Sözleşme serbestisinin sınırları da vardır: TBK m. 27 uyarınca kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. İsimsiz bir sözleşme kurulurken de bu sınırlara uyulması zorunludur.

Uygulamada sık karşılaşılan isimsiz sözleşme türleri, genellikle üç kategoriye ayrılır:

1. Karma sözleşmeler: Birden fazla isimli sözleşmenin unsurlarını bir arada barındıran sözleşmeler (örneğin hem satış hem hizmet unsuru taşıyan "kurulumlu satış" sözleşmeleri).
2. Kendine özgü (sui generis) sözleşmeler: Herhangi bir isimli sözleşme türüne indirgenemeyen, tamamen yeni bir yapı taşıyan sözleşmeler (örneğin bazı franchise ve know-how sözleşmeleri).
3. Bileşik sözleşmeler: Birden fazla bağımsız sözleşmenin, tek bir ekonomik amaç etrafında birbirine bağlanmasıyla oluşan yapılar.

Bir sözleşmenin hangi kategoriye girdiğinin tespiti, uygulanacak hükümlerin belirlenmesi bakımından büyük önem taşır.

İsimsiz bir sözleşmede taraflar arasında düzenlenmemiş bir konuda uyuşmazlık çıktığında, hâkim öncelikle sözleşmenin kendi hükümlerine ve tarafların gerçek/varsayılan iradesine bakar. Sözleşme metninde de bir çözüm bulunamazsa, boşluğun nasıl doldurulacağı konusunda başlıca üç yaklaşım benimsenir:

• Benzetme (kıyas) yoluyla en yakın isimli sözleşme hükümlerinin uygulanması: Sözleşmenin ağırlıklı unsuruna en çok benzeyen isimli sözleşmenin (örneğin danışmanlık sözleşmesi için vekâlet hükümlerinin) kıyasen uygulanması,
• Kombinasyon teorisi: Karma sözleşmenin her bir unsuruna, o unsurun ait olduğu isimli sözleşmenin hükümlerinin ayrı ayrı uygulanması,
• Genel hükümlerin uygulanması: Hiçbir isimli sözleşmeye benzetilemeyen, tamamen kendine özgü sözleşmelerde TBK'nın genel hükümlerinin (ifa, temerrüt, ayıp, fesih gibi genel ilkelerin) doğrudan uygulanması.

Hangi yaklaşımın benimseneceği, somut sözleşmenin ağırlık merkezine ve tarafların amacına göre değişir.

Franchise sözleşmesi, Türk hukukunda ayrı bir isimli sözleşme olarak düzenlenmemiştir; bu nedenle isimsiz sözleşme kategorisinde değerlendirilir. Franchise ilişkisinde marka kullanım hakkı, know-how devri, eğitim ve destek hizmetleri gibi birden fazla unsur bir arada bulunur. Bu unsurların her biri için en yakın isimli sözleşme hükümleri (lisans, hizmet, danışmanlık) kıyasen değerlendirilebilir; ancak sözleşmenin bütünlüğü de gözetilmelidir.

Danışmanlık sözleşmeleri, uygulamada sıkça karşılaşılan isimsiz sözleşme örneklerindendir. Danışmanın bağımsız biçimde, kendi organizasyonu içinde çalışması hâlinde vekâlet hükümleri kıyasen uygulanabilir; buna karşılık danışmanın iş sahibinin talimatına bağımlı biçimde çalışması hâlinde hizmet sözleşmesi unsurları ağır basabilir. Sözleşmenin başlığı değil, fiilen kurulan ilişkinin niteliği belirleyicidir.

Kural olarak isimsiz sözleşmeler de şekil serbestisine tabidir; ancak sözleşmenin içerdiği unsurlardan biri kanunda özel şekle bağlanmışsa (örneğin taşınmaza ilişkin bir devir taahhüdü içeriyorsa), o unsur bakımından şekil şartına uyulması gerekebilir. Karma sözleşmelerde her unsurun kendi şekil kurallarına tabi olup olmadığının ayrıca incelenmesi önemlidir.

İsimsiz sözleşmeler, özellikle standart matbu metinler hâlinde sunulduğunda genel işlem koşulu niteliği taşıyabilir. Bu durumda TBK'nın genel işlem koşullarına ilişkin denetim mekanizmaları (yürürlük denetimi, yorum denetimi, içerik denetimi) isimsiz sözleşmeler bakımından da uygulanır. Karşı tarafın makul olarak beklemeyeceği, aleyhine olan şaşırtıcı kayıtlar yazılmamış sayılabilir.

İsimsiz sözleşmeden doğan alacaklar için kanunda özel bir kısa süre öngörülmediği ölçüde, TBK'nın genel zamanaşımı süreleri uygulanır. Sözleşmenin unsurlarından birine özel bir kısa zamanaşımı süresi öngörülmüşse (örneğin ayıptan doğan haklarda olduğu gibi), bu sürenin kıyasen uygulanıp uygulanmayacağı sözleşmenin ağırlıklı niteliğine göre değerlendirilir.

İsimsiz sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda görev, sözleşmenin taraflarının sıfatına ve konusuna göre belirlenir. Taraflardan en az birinin tacir olduğu ve sözleşmenin ticari iş niteliği taşıdığı hâllerde asliye ticaret mahkemesi, bunun dışında kalan hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir.

Sözleşmeye dayanan taraf, sözleşmenin varlığını, içeriğini ve karşı tarafın buna aykırı davrandığını ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• yazılı sözleşme metni ve ekleri,
• tarafların yazışmaları ve müzakere kayıtları,
• ifa edilen edimleri gösteren belgeler (fatura, teslim tutanağı vb.),
• bilirkişi incelemesi (özellikle teknik nitelikli isimsiz sözleşmelerde).

Sponsorluk sözleşmesi de Türk hukukunda ayrı bir isimli sözleşme olarak düzenlenmemiştir. Bu ilişkide sponsor, belirli bir etkinliğe veya kişiye maddi ya da ayni destek sağlarken, karşılığında reklam ve tanıtım hakkı elde eder. Sözleşmenin bu yapısı, hem hizmet hem de reklam/lisans unsurlarını bir arada barındırır; bu nedenle uyuşmazlık hâlinde hangi unsura ağırlık verileceği, sponsorluk bedelinin ödenme koşulları ve tanıtım yükümlülüklerinin sözleşmede ne kadar ayrıntılı düzenlendiğine göre belirlenir.

Yazılımın kullanım hakkının devredildiği lisans sözleşmeleri de isimsiz sözleşme kategorisinde değerlendirilir. Bu sözleşmelerde kullanım kapsamı (kullanıcı sayısı, süre, coğrafi sınır), fikri mülkiyet hakları ve destek/güncelleme yükümlülükleri gibi hususların ayrıntılı düzenlenmesi büyük önem taşır. Lisans sözleşmesinin ihlali hâlinde, hem sözleşmesel tazminat hem de fikri mülkiyet hukukuna özgü tazminat ve men davaları gündeme gelebilir; bu iki hukuki dayanağın birlikte mi yoksa ayrı ayrı mı ileri sürülebileceği somut olaya göre değerlendirilir.

• Sözleşmeyi tek bir isimli sözleşmenin adıyla anıp diğer unsurlarını göz ardı etmek,
• Sözleşmede boşluk bırakılan konularda hangi hükümlerin uygulanacağını önceden düzenlememek,
• Karma sözleşmenin her unsurunun ayrı şekil kurallarına tabi olabileceğini gözden kaçırmak,
• Standart metin kullanılan isimsiz sözleşmelerde genel işlem koşulu denetimini hesaba katmamak,
• Zamanaşımı süresini isimli sözleşmelerden birine mekanik biçimde eşitlemek.

İsimsiz sözleşmelerde en büyük risk, sözleşmede düzenlenmeyen bir konuda uyuşmazlık çıktığında hangi hükümlerin uygulanacağının belirsiz kalmasıdır. Bu belirsizliği azaltmanın en etkili yolu, sözleşmenin mümkün olduğunca ayrıntılı ve öngörülü biçimde kaleme alınmasıdır. İsimsiz sözleşmelerin hazırlanması, gözden geçirilmesi veya bundan doğan uyuşmazlıklar için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.