İstisnai Yolla Türk Vatandaşlığının Kazanılması ve Ret Kararına İtiraz

5901 sayılı Kanun m. 12 çerçevesinde istisnai yolla vatandaşlık başlıca şu kişilere tanınabilir:

• sanayi tesisi kuran veya sanayi tesisi kuracak yabancı,
• bilimsel, teknolojik alanda olağanüstü hizmeti geçmiş yabancı,
• kanunda öngörülen niteliklerde bilim insanı, sanatçı, sporcu, kültür ve sanat alanında Türkiye'ye katkısı bulunacak kişi,
• vatandaşlığa alınmasının Türkiye lehine bir hizmet teşkil edeceği değerlendirilen kişi,
• kanunda ve yönetmelikte belirlenen parasal eşiklerde taşınmaz edinimi, sabit sermaye yatırımı, istihdam veya banka mevduatı gibi ölçütleri sağlayan yatırımcı ve yatırımı destekleyen kişi,
• Türk vatandaşı ile evli olup evlilik birliği içinde en az üç yıl geçirmiş eş (bu hâl kanunda ayrı bir bent olarak düzenlenmiştir).

Yatırım yoluyla istisnai vatandaşlık, uygulamada en çok başvurulan yollardan biridir; ancak bu yolun şartları ve sınırları ayrı bir konu olarak genel/yatırım yoluyla vatandaşlığı ele alan makalelerde daha ayrıntılı incelenmektedir. Bu makalenin odağı, yatırım dışındaki istisnai hâllerdir (bilim, sanat, spor, olağanüstü hizmet ve benzeri).

Genel yolda aranan beş yıllık kesintisiz ikamet şartı, istisnai yolda aranmaz. Buna karşılık istisnai yolda idarenin takdir yetkisi daha geniştir; başvurunun kabulü, kişinin somut niteliklerinin ve Türkiye'ye sağlayacağı katkının idarece ikna edici bulunmasına bağlıdır.

İstisnai yolla vatandaşlık başvurusu, ilgili bakanlıklar ve kurumların görüşü alınarak değerlendirilir; sürecin sonunda vatandaşlığa alınma işlemi Cumhurbaşkanlığı kararıyla tamamlanır. Başvuru sahibinin niteliğini destekleyen belgeler (uzmanlık belgesi, ödüller, referanslar, yatırım belgeleri, istihdam kayıtları gibi) sürecin en kritik unsurudur.

Uygulamada karşılaşılan başlıca ret sebepleri şunlardır:

• başvuru sahibinin niteliklerinin kanunda aranan istisnai kritere ulaşmadığının değerlendirilmesi,
• ilgili kurum ve kuruluşların olumsuz görüş bildirmesi,
• sunulan belgelerde eksiklik veya tutarsızlık bulunması,
• kamu düzeni, kamu güvenliği ve millî güvenlik bakımından olumsuz değerlendirme,
• sahte veya yanıltıcı belge kullanıldığının tespiti.

İstisnai yolla vatandaşlık başvurusunun reddedilmesi, idari bir işlemdir. Bu karara karşı:

• idareye yeniden başvurarak eksik veya hatalı değerlendirilen hususların düzeltilmesi istenebilir,
• İYUK m. 7'deki süre içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir,
• işlemden kaynaklanan zarar varsa tam yargı davası birlikte açılabilir.

Bu davalarda idarenin takdir yetkisinin sınırları önemli bir tartışma konusudur. İdarenin nitelik değerlendirmesinde belirli bir takdir alanına sahip olması, kararın hiçbir denetime tabi olmayacağı anlamına gelmez; keyfilik, ayrımcılık, açık değerlendirme hatası veya gerekçesizlik hâllerinde işlem iptal edilebilir.

Yatırım yoluyla istisnai başvurularda, kanunda ve yönetmelikte öngörülen parasal ve sayısal eşiklerin (sabit sermaye yatırımı, istihdam sayısı, taşınmaz değeri, banka mevduatı veya devlet tahvili tutarı gibi) güncel mevzuata göre sağlandığının ilgili kurumlarca (bakanlık, il müdürlüğü, banka gibi) onaylı belgelerle ispatlanması gerekir. Bu tutarlar zaman içinde yeniden değerlendirilerek güncellenir; başvuru tarihindeki güncel eşiklerin dikkate alınması gerekir.

İstisnai yolla vatandaşlık ret kararlarına karşı açılacak davalarda görevli mahkeme idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme, işlemi tesis eden idari makamın (il göç idaresi müdürlüğü veya ilgili bakanlık) bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Dava açma süresi İYUK m. 7 uyarınca kararın usulüne uygun tebliğinden itibaren işlemeye başlar. Süre hak düşürücüdür.

İstisnai yolla vatandaşlık başvurularında, "olağanüstü hizmet" veya "Türkiye'ye katkı" gibi soyut kriterlerin somut biçimde ortaya konması gerekir. Bu kapsamda uluslararası yayın ve atıf sayıları, alınan ödül ve burslar, akademik unvan ve görevler, sanatsal eserlerin sergilendiği veya yayımlandığı platformlar, sportif başarıların derece ve niteliği gibi objektif ölçütler kullanılabilir. İlgili bakanlık veya kurumların (örneğin yükseköğretim, kültür, spor alanındaki kurumların) referans niteliğindeki yazıları, başvurunun güçlendirilmesinde önemli bir rol oynar.

İstisnai yolla vatandaşlık kazanan kişinin eşi ve çocukları, otomatik olarak aynı yoldan vatandaşlık kazanmaz; her aile bireyinin kendi başvurusunun ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Bununla birlikte, kanunda öngörülen bazı özel hükümler (örneğin Türk vatandaşıyla evlilik yoluyla vatandaşlık) aile bireyleri için farklı ve bağımsız bir başvuru yolu sunabilir. Aile bütününde vatandaşlık planlaması yapılırken, her bireyin hangi yoldan başvuracağının ayrı ayrı belirlenmesi gerekir.

İstisnai yolla vatandaşlık başvurusu reddedilen kişi, ret gerekçesinin ortadan kalktığını (örneğin yeni bir yatırım yapıldığını, ek nitelik belgesi elde edildiğini) göstererek yeniden başvurabilir. Ancak aynı belgelerle, herhangi bir değişiklik yapılmadan yapılan tekrar başvurular genellikle aynı sonuçla karşılaşır. Bu nedenle ret kararına karşı dava açmak ile yeni bir başvuru hazırlamak arasında, somut olayın koşullarına göre doğru stratejinin seçilmesi önemlidir.

İstisnai yolla vatandaşlık başvurularının değerlendirilmesi, ilgili bakanlık ve kurumların görüş sürecini içerdiğinden genel yola göre daha uzun sürebilir. Sürecin uzunluğu, başvurulan kritere (yatırım, bilim, sanat gibi) ve ilgili kurumun iş yüküne göre değişir. Başvuru sahiplerinin süreç boyunca ikamet ve diğer statülerini (ikamet izni, çalışma izni gibi) güncel tutmaları, sürecin uzaması hâlinde Türkiye'deki hukuki durumlarının kesintiye uğramaması bakımından önemlidir.

İstisnai yolla vatandaşlığın kazanılmasını tamamlayan Cumhurbaşkanlığı kararı, idari bir işlem niteliğindedir ve kural olarak yargı denetimine tabidir. Ancak sürecin bu aşamasına gelinceye kadar yapılan idari inceleme ve ön değerlendirmelerin sonucu genellikle belirleyici olduğundan, uygulamada asıl hukuki mücadele büyük ölçüde başvurunun idari aşamasında ve buna ilişkin ret kararlarına karşı yürütülür.

İstisnai yolla vatandaşlık, özellikle yatırım kalemi bakımından çeşitli danışmanlık ve aracılık hizmetlerinin yoğun biçimde sunulduğu bir alandır. Başvuru sahibinin, kendisine sunulan yatırım araçlarının (taşınmaz, mevduat, sabit sermaye yatırımı gibi) mevzuattaki güncel şartları gerçekten karşılayıp karşılamadığını bağımsız biçimde teyit etmesi önemlidir. Yalnızca aracı kuruluşun beyanına güvenerek işlem yapmak, sonradan yatırımın kanunda aranan nitelikleri taşımadığının anlaşılması hâlinde ciddi hak kayıplarına yol açabilir.

• Yatırım eşiklerinin güncel tutarlarını takip etmeden başvuru yapmak,
• niteliği destekleyen belgeleri (uzmanlık, ödül, referans) yeterince somutlaştırmamak,
• ilgili kurum görüşünün olumsuz olma ihtimalini göz ardı etmek,
• ret kararının gerekçesini incelemeden itiraz dilekçesi hazırlamak,
• dava açma süresini kaçırmak.

İstisnai yolla Türk vatandaşlığının kazanılması, genel yoldan farklı olarak niteliğe ve idarenin takdirine dayalı bir süreçtir. Başvurunun güçlü ve somut belgelerle desteklenmesi, ret hâlinde ise idarenin takdir yetkisini hukuka uygun kullanıp kullanmadığının etkin biçimde denetlettirilmesi önem taşır. İstisnai yolla vatandaşlık başvurusu ve ret kararına karşı dava süreci için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.