Ölüm Hâlinde Katılma Alacağı ve Aile Konutunun Sağ Kalan Eşe Özgülenmesi

Edinilmiş mallara katılma rejimi ölüm tarihinde sona erer. Ancak tasfiye hesabında edinilmiş malların sürüm değeri, kural olarak tasfiye anındaki değere göre belirlenir. Bu nedenle ölüm tarihi, mal rejiminin sona erdiği tarih; karar tarihine en yakın değer ise hesaplamada esas alınan tarih olabilir.

Tasfiye sonucunda sağ kalan eş lehine doğan katılma alacağı miras payı değildir. Eşin evlilik süresince edinilmiş mallara katılımından kaynaklanan kişisel bir alacak hakkıdır. Bu alacak ödendikten sonra kalan net tereke mirasçılar arasında paylaştırılır.

Katılma alacağı, ölen eşin terekesine ait bir borçtur. Mirasçılar tereke borçlarından TMK madde 599 ve 641 çerçevesinde sorumlu olur. Sağ kalan eş aynı zamanda mirasçıysa, bir yandan tereke alacaklısı, diğer yandan miras payı oranında tereke borçlusu konumuna gelir.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin kaynak metinde aktarılan 2016/7608 K. sayılı kararında, mirasçılar arasındaki iç ilişkide sağ kalan eşin kendi miras payına düşen bölümün dikkate alınması gerektiği; diğer mirasçıların kendi aralarındaki sorumluluğunun miras payları oranında değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Kararın esas numarası ve tarihi bağımsız kaynaklarla tam doğrulanamadığından yayın metninde tam künye kullanılmamıştır.

TMK madde 240’a göre sağ kalan eş, eski yaşantısını devam ettirebilmesi için ölen eşe ait olup birlikte yaşadıkları konut üzerinde, katılma alacağına mahsup edilmek ve yetmezse bedel eklemek suretiyle intifa veya oturma hakkı tanınmasını isteyebilir. Haklı sebepler varsa mülkiyet hakkı da talep edilebilir.

Özgüleme otomatik değildir. Taşınmazın gerçekten aile konutu olarak kullanılması, ölen eşin malvarlığına ait olması, sağ kalan eşin talebi, katılma alacağı ve gerektiğinde eklenecek bedelin hesaplanması gerekir. Tarafların menfaatleri ve somut olayın özellikleri değerlendirilir.

Sağ kalan eşin katılma alacağı ile miras payı farklı kaynaklardan doğar. Katılma alacağı mal rejimi hukukuna; miras payı miras hukukuna dayanır. Aile konutunun özgülenmesi talebinde hangi alacağa ne ölçüde mahsup yapılacağı hükümde açık gösterilmelidir.

Katılma alacağı belirlenmeden terekenin net miktarı ve sağ kalan eşin miras payı sağlıklı hesaplanamaz. Bu nedenle uygulamada önce mal rejiminin tasfiyesi, sonra mirasın paylaşımı yapılmalıdır. İki tasfiyenin aynı hesap içinde birbirine karıştırılması infazda ciddi belirsizlik yaratır.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin kaynak metinde aktarılan 2014/11919 K. sayılı kararında, taşınmazın sağ kalan eş adına tescilinin ileride bedel ödenmesi koşuluna bağlanması infazda tereddüt yaratacağı için doğru bulunmamıştır. Mahkemenin önce özgüleme bedelini belirlemesi, sağ kalan eşe bu bedeli mahkeme veznesine yatırması için uygun süre vermesi ve ödeme yapıldıktan sonra infaz edilebilir bir tescil hükmü kurması gerektiği belirtilmiştir.

Bu yaklaşım, hükmün şarta bağlı olmaması ve infaz edilebilirlik ilkesiyle uyumludur. Sağ kalan eşin katılma alacağı ve miras hakkı özgüleme değerini karşılamıyorsa, aradaki farkın hükümden önce depo edilmesi istenebilir.

Bu çalışma kapsamında tam bibliyografik künyesi bağımsız kaynaklarla doğrulanmış belirli bir yazar görüşüne ulaşılamadığından, herhangi bir doktrin görüşü kişiye atfedilmemiştir. Uygulamadaki temel tartışma, TMK madde 240 uyarınca katılma alacağına mahsup özgüleme ile TMK madde 652 uyarınca miras payına mahsup özgülemenin hukuki temel, görev ve hesap yöntemi bakımından birbirinden ayrılmasıdır.

Mal rejiminin tasfiyesi tamamlanmadan net terekenin belirlenmesi mümkün değildir. Buna karşılık miras hukukundan doğan özgüleme isteminin mal rejimi alacağıyla tek hesapta eritilmesi, görev ve infaz sorunlarına yol açabilir. Bu nedenle talebin hangi maddeye dayandığı ve mahsup edilecek hakkın niteliği dava dilekçesinde açıkça kurulmalıdır.

Aile konutu niteliği, taşınmazın mülkiyet durumu, eşlerin fiilî kullanım biçimi, sağ kalan eşin konutta yaşamını sürdürme ihtiyacı, katılma alacağının tutarı ve özgüleme değerini aşan fark ayrı ayrı belirlenmelidir. Talep mülkiyet devrine yöneliyorsa haklı sebep olguları somutlaştırılmalı; yalnızca konutun evlilik içinde kullanılmış olması yeterli kabul edilmemelidir.

Mal rejiminin tasfiyesinden doğan katılma alacağı davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görev yapar. Yetki, TMK madde 214 ve HMK hükümleri çerçevesinde belirlenir.

Mirasın paylaşılması ve terekeye ilişkin bazı işler sulh hukuk mahkemesinin görev alanındadır. Aile konutunun TMK madde 240’a göre katılma alacağına mahsup edilerek özgülenmesi, mal rejimi tasfiyesinin parçası olduğundan aile mahkemesinde görülür. TMK madde 652’ye dayalı miras payına mahsup özgüleme ise farklı hukuki temele ve görev değerlendirmesine tabi olabilir.

Zamanaşımı ve Dava Süresi

Katılma alacağında zamanaşımı konusunda uygulama ve öğretide farklı dönemlerde tartışmalar yaşanmıştır. Güncel dava stratejisinde mal rejiminin sona erme tarihi, alacağın muacceliyeti ve uygulanacak genel zamanaşımı hükümleri somut olaya göre birlikte incelenmelidir. Kesin ve tek bir süre, olayın tarihi ve geçiş hükümleri araştırılmadan verilmemelidir.

Mirasın reddi için öngörülen süreler ile katılma alacağı süresi birbirinden farklıdır. Sağ kalan eşin mirası reddetmesi, kural olarak mal rejiminden doğan katılma alacağından vazgeçtiği anlamına gelmez.

Tasfiyeye konu malların edinilmiş mal mı kişisel mal mı olduğu, edinme tarihi ve finansman kaynağı belgelenmelidir. Tapu ve araç kayıtları, banka hareketleri, şirket payları, kredi ödeme planları, vergi kayıtları, sigorta poliçeleri ve malın değerini gösteren uzman raporları kullanılabilir.

TMK madde 235 uyarınca edinilmiş malların tasfiye anındaki sürüm değeri esas alınır. Bilirkişi raporu, ölüm tarihindeki hukuki durumu ve karar tarihine en yakın ekonomik değeri birbirine karıştırmamalıdır. Aile konutunun özgüleme değeri ile katılma alacağı hesabı ayrı kalemler hâlinde gösterilmelidir.

Katılma alacağında faiz bakımından TMK madde 239/2 dikkate alınır. Yargıtay uygulamasında kural olarak tasfiyenin sona erdiği karar tarihinden itibaren faize hükmedildiği görülür. Ancak dava türü, talep, ıslah ve somut alacak kalemleri ayrılmadan tek faiz başlangıcı belirlemek doğru değildir.

Miras payından doğan alacak ile katılma alacağı farklı faiz ve muacceliyet değerlendirmelerine tabi olabilir. Hüküm fıkrasında her kalemin miktarı, borçlusu ve faiz başlangıcı açıkça gösterilmelidir.

Katılma alacağını miras payı sanmak, mal rejimi tasfiyesi yapılmadan net terekeyi hesaplamak, aile konutu özgülemesini koşullu tescil hükmüne bağlamak, özgüleme farkını depo ettirmeden karar vermek, ölüm tarihi ile tasfiye değerleme tarihini karıştırmak ve bütün alacaklara dava tarihinden tek faiz yürütmek başlıca hatalardır.

Ölüm hâlinde mal rejimi ile miras hukukunun aynı dosyada kesişmesi, hesap ve görev sorunlarını artırır. Katılma alacağı terekenin öncelikli borcu olarak belirlenmeden miras paylarının dağıtılması; aile konutu özgülemesinde bedel farkının hükümden sonraya bırakılması veya infazı koşula bağlamak ciddi uyuşmazlıklar doğurur. Sağlıklı çözüm, alacak kalemlerini, değerleme tarihlerini ve mahkeme görevlerini ayrı ayrı kurmaktır.

Bu tür uyuşmazlıklarda mal rejimi tasfiyesi ile miras paylaşımının karıştırılması, yanlış mahkemede dava açılması veya değerleme ve faiz esaslarının hatalı uygulanması hak kaybına neden olabilir. Somut olayınızın güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

<!-- EDİTÖRYAL DOĞRULAMA NOTU - YAYIN ÖNCESİ KONTROL TMK m. 214, 225, 235, 236, 239, 240, 499, 599, 641 ve 652. Kaynak PDF’de Yargıtay 8. HD’nin K. 2016/7608 ve K. 2014/11919 kararları aktarılmış; esas numarası ve tam tarih bağımsız güvenilir kaynakla doğrulanamadığından yayın metninde tam künye kullanılmamıştır. Kaynak PDF: blog-medeni-hukuk-olum-halinde-katilma-alacagi-ve-aile-konutunun-ozgulenmesi-usulu-a602cce7.pdf Kontrol tarihi: 31.07.2026. -->