Değer Artış Payı Alacağı Nedir? Katılma Alacağından Farkı Nedir?

TMK m. 227 uyarınca, eşlerden biri diğerine ait olan malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında bu malda ortaya çıkan değer artışı için katkısı oranında alacak hakkına sahip olur ve bu alacak o malın tasfiye sırasındaki değerine göre hesaplanır.

Aynı maddede iki önemli kural daha yer alır:

• Malın değerinde bir azalma olmuşsa, katkının başlangıçtaki değeri esas alınır.
• Böyle bir malın daha önce elden çıkarılmış olması hâlinde hâkim, diğer eşe ödenecek alacağı hakkaniyete uygun olarak belirler.

Ayrıca eşler yazılı bir anlaşmayla değer artışından pay almaktan vazgeçebilecekleri gibi, pay oranını da değiştirebilirler.

Katkı, diğer eşe ait bir mala yapılmış olmalıdır

Kendi malına yapılan katkı değer artış payı doğurmaz. Mal, katkıda bulunan eşin değil, diğer eşin malvarlığında bulunmalıdır.

Katkı edinme, iyileştirme veya koruma niteliğinde olmalıdır

• Edinme: Malın satın alınmasına para ile katkı.
• İyileştirme: Tadilat, ilave inşaat, esaslı onarım, arsanın imar durumunu değiştiren harcamalar.
• Koruma: Kredi taksitlerinin ödenmesi, vergi ve harçların karşılanması, malın elden çıkmasını önleyen ödemeler.

Olağan bakım, boya badana gibi rutin giderler kural olarak değer artış payı doğurmaz.

Katkı karşılıksız veya uygun karşılık almaksızın yapılmış olmalıdır

Katkının karşılığı alınmışsa alacak doğmaz. Bağış kastıyla yapılan katkılarda ise durum tartışmalıdır; uygulamada eşler arasındaki ödemelerin bağış sayılabilmesi için bağış iradesinin açıkça ortaya konması aranır.

Katkı parasal olarak ölçülebilir olmalıdır

Ev işlerinin görülmesi, çocukların bakımı veya eşe manevi destek, değer artış payı bakımından kural olarak yeterli sayılmaz. Bunlar edinilmiş mallara katılma rejiminde zaten katılma alacağıyla karşılanır.

Hesap üç veri üzerine kurulur:

1. Katkının yapıldığı tarihteki katkı oranı (katkı tutarı ÷ malın o tarihteki değeri).
2. Malın tasfiye anındaki güncel değeri.
3. Bu oranın güncel değere uygulanması.

Örnek: Eşlerden birine ait 1.000.000 TL değerindeki taşınmaza, diğer eş 200.000 TL katkıda bulunmuştur. Katkı oranı yüzde 20'dir. Taşınmazın tasfiye anındaki değeri 5.000.000 TL ise, değer artış payı alacağı 1.000.000 TL olur.

Bu, değer artış payının en önemli özelliğidir: alacak, ödenen nominal tutarla sınırlı değildir. Katkı, malın değer artışından oranı ölçüsünde yararlanır.

Buna karşılık malın değeri düşmüşse, katkının başlangıçtaki değeri esas alınır. Yani katkıda bulunan eş, değer kaybına katlanmaz.

En kritik fark, kişisel mallar yönündedir. Katılma alacağı yalnız edinilmiş mallar üzerinden hesaplanır; kişisel mallar hesaba girmez. Buna karşılık değer artış payı, diğer eşin kişisel malına yapılan katkı için de istenebilir.

Bu nedenle uygulamada, karşı tarafın malının kişisel mal olduğu ispatlandığında katılma alacağı reddedilse dahi, katkı ispatlanabiliyorsa değer artış payı kabul edilebilir. İki talebin birlikte, terditli biçimde ileri sürülmesi bu yüzden önemlidir.

Uygulamada üçüncü bir kavram daha vardır: katkı payı alacağı. Bu, 1 Ocak 2002 öncesindeki mal ayrılığı rejimi dönemine ilişkindir ve Türk Borçlar Kanunu'nun genel hükümlerine dayanır.

Ayrım şöyle özetlenebilir:

• 1 Ocak 2002 öncesi edinilen mallara yapılan katkılar için katkı payı alacağı,
• 1 Ocak 2002 sonrası dönem için değer artış payı ve katılma alacağı

söz konusu olur. Uzun süredir devam eden evliliklerde her iki dönem için ayrı hesap yapılması gerekebilir. Dava dilekçesinde dönemlerin ayrıştırılmaması, eksik talep nedeniyle hak kaybına yol açar.

Değer artış payında ispat yükü, katkıda bulunduğunu iddia eden eştedir. Bu, katılma alacağından en önemli farktır; katılma alacağında katkı ispatı aranmaz.

Kullanılabilecek başlıca deliller:

• banka havale ve EFT dekontları, açıklama içeren ödemeler,
• kredi ödeme planları ve taksitlerin hangi hesaptan ödendiğini gösteren kayıtlar,
• satış bedelinin ödendiği hesap hareketleri,
• tadilat ve inşaat harcamalarına ilişkin fatura ve sözleşmeler,
• yapı ruhsatı, iskân belgesi, keşif ve ekspertiz raporları,
• SGK ve maaş kayıtlarıyla ödeme gücünün gösterilmesi,
• altın veya ziynet bozdurularak ödeme yapıldığına ilişkin kuyumcu kayıtları,
• tanık beyanları.

Elden yapılan ödemeler en zayıf delillerdir. Bu nedenle katkının banka üzerinden ve açıklamalı biçimde yapılması, ileride ortaya çıkacak uyuşmazlıklarda belirleyici olur.

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Yetki TMK m. 214'e göre belirlenir.

Değer artış payı alacağı, katılma alacağı gibi on yıllık zamanaşımına tabidir ve süre boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren işler. Boşanmanın eklentileri için öngörülen bir yıllık süre burada uygulanmaz.

Dava, konusu para alacağı olduğundan nispi harca tabidir. Uygulamada belirsiz alacak davası veya kısmi dava olarak açılması yaygındır; bilirkişi raporundan sonra talep artırımı yapılır.

• Yalnız katılma alacağı istemek, değer artış payını terditli olarak talep etmemek,
• kişisel mal olduğu ortaya çıkan malda hiçbir talep kalmadığını sanmak,
• katkıyı nominal tutar üzerinden istemek ve değer artışından yararlanmamak,
• elden yapılan ödemelere dayanıp belge sunamamak,
• 1 Ocak 2002 öncesi dönem için değer artış payı istemek,
• olağan bakım giderlerini katkı olarak sunmak,
• malın satılmış olması hâlinde talepten vazgeçmek,
• katkı oranını, katkı tarihindeki mal değerine göre hesaplamamak.

Değer artış payı, uygulamada en çok gözden kaçırılan taleptir. Özellikle karşı tarafın malının miras yoluyla geldiği veya evlilik öncesinde edinildiği dosyalarda, katılma alacağı reddedildiğinde geriye kalan tek yol budur.

Talebin başarısı tamamen ispata bağlıdır. Ödemelerin banka üzerinden yapılmış olması, kredi taksitlerinin kaynağının belgelenebilmesi ve tadilat harcamalarının faturalandırılmış olması sonucu doğrudan belirler. Değer artış payı ve katılma alacağı taleplerinizin birlikte kurulması için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.