Şartlı Mültecilik ve İkincil Koruma Statüsü Arasındaki Farklar

6458 sayılı Kanun m. 62 uyarınca şartlı mültecilik, Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar sebebiyle; ırkı, dini, tabiiyeti, belirli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncelerinden dolayı zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korkan ve bu korku nedeniyle vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunup, bu ülkenin korumasından yararlanamayan veya yararlanmak istemeyen kişilere tanınan statüdür.

Şartlı mültecinin niteliği, klasik 1951 Cenevre Sözleşmesi'ndeki mülteci tanımıyla büyük ölçüde örtüşür; ancak Türkiye'nin coğrafi kısıtlama uyguladığı sistem gereği, Avrupa dışından gelen kişiler "mülteci" değil "şartlı mülteci" olarak nitelendirilir. Şartlı mülteciler, üçüncü bir ülkeye yerleştirilinceye kadar Türkiye'de kalabilir.

6458 sayılı Kanun m. 63 uyarınca ikincil koruma, mülteci veya şartlı mülteci olarak nitelendirilemeyen, ancak menşe ülkesine veya ikamet ülkesine geri gönderildiğinde:

• ölüm cezasıyla karşılaşacak veya ölüm cezası infaz edilecek,
• işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacak,
• uluslararası veya ülke genelindeki silahlı çatışma durumlarında, ayrım gözetmeyen şiddet hareketleri nedeniyle şahsına yönelik ciddi tehditle karşılaşacak

kişilere tanınan koruma statüsüdür.

Bu ayrım, statünün süresi, üçüncü ülkeye yerleştirme sürecine tabi olup olmama ve idarenin izleyeceği prosedür bakımından önemli sonuçlar doğurur.

İdare, başvuru sahibinin anlatımını ve delillerini inceleyerek önce mültecilik veya şartlı mültecilik şartlarının oluşup oluşmadığını değerlendirir. Bu şartlar oluşmuyorsa, ikincil koruma şartlarının bulunup bulunmadığı ayrıca incelenir. Bir başvurunun mültecilik açısından reddedilmesi, otomatik olarak ikincil korumanın da reddedileceği anlamına gelmez; ikincil koruma değerlendirmesi bağımsız bir inceleme gerektirir.

Her iki statü de kural olarak geri gönderme yasağından yararlanma, geçici barınma, temel ihtiyaçlara erişim ve belirli koşullarla çalışma izni başvurusu hakkı sağlar. Ancak şartlı mültecilik, kişinin nihai olarak üçüncü bir ülkeye yerleştirilmesi sürecine tabi olması bakımından ikincil korumadan farklılaşır; ikincil koruma statüsünde böyle bir yerleştirme süreci zorunlu değildir.

Şartlı mültecilik veya ikincil koruma başvurusunun reddi idari bir işlemdir. Bu karara karşı:

• kanunda öngörülen süre içinde idari itiraz yapılabilir,
• itirazın reddi hâlinde idari yargıda süresi içinde iptal davası açılabilir,
• geri gönderme riski varsa yürütmenin durdurulması talep edilebilir.

Dava sürecinde, idarenin başvuru sahibinin somut korkusunu ve menşe ülke koşullarını (özellikle güncel çatışma, insan hakları raporları gibi objektif veriler ışığında) gerçekten araştırıp araştırmadığı incelenir.

Şartlı mültecilik ve ikincil koruma ret kararlarına karşı açılacak davalarda görevli mahkeme idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme, kararı veren il göç idaresi müdürlüğünün bulunduğu yer idare mahkemesidir.

İdari yargıda dava açma süreleri, uluslararası koruma kararlarında kanunda öngörülen özel ve genellikle kısa sürelere tabidir. Tebliğ edilen kararda belirtilen süreye dikkatle uyulması, hak kaybının önlenmesi bakımından kritik önem taşır.

Şartlı mülteci statüsü tanınan kişiler için nihai çözüm, kural olarak üçüncü bir ülkeye yerleştirilmeleridir. Bu süreç, ilgili uluslararası kuruluşlar ve üçüncü ülkelerin kendi kabul kriterleri çerçevesinde yürütülür ve niteliği gereği uzun sürebilir. Yerleştirme sürecinin uzunluğu, kişinin Türkiye'de geçireceği sürenin belirsizliğine yol açabileceğinden, bu süreçte kişinin çalışma izni, sağlık hizmetleri ve barınma gibi temel ihtiyaçlarının karşılanması ayrıca önem kazanır. Yerleştirme teklifinin reddedilmesi veya sürecin sonuçsuz kalması hâlinde, kişinin Türkiye'deki statüsünün nasıl devam edeceği idarece ayrıca değerlendirilir.

Hem şartlı mültecilik hem ikincil koruma statüsü, menşe ülkedeki koşulların değişmesi hâlinde yeniden değerlendirmeye tabi tutulabilir. Örneğin bir ülkedeki silahlı çatışmanın sona ermesi, o ülkeden gelen kişilere tanınan ikincil koruma statüsünün sürdürülebilirliğini etkileyebilir. Statünün sona erdirilmesine ilişkin karar da idari işlem niteliğinde olduğundan, kişinin bu karara karşı itiraz ve dava hakları saklıdır; idarenin menşe ülke koşullarındaki değişikliği güncel ve güvenilir kaynaklara dayandırması gerekir.

Şartlı mülteci veya ikincil koruma statüsü sahiplerine, kimliklerini ve statülerini gösteren belgeler düzenlenir. Bu belgelerin kaybı, çalınması veya süresinin dolması hâlinde yenileme başvurusunun zamanında yapılması, kişinin hukuka uygun kalışının kesintiye uğramaması bakımından önemlidir. Statü sahiplerinin seyahat özgürlüğü, kayıtlı oldukları il ve kanunda öngörülen bildirim yükümlülükleri çerçevesinde kullanılabilir.

Şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri, kanunda öngörülen belirli bir bekleme süresinin ardından çalışma izni başvurusunda bulunabilir. Bu başvuru, genel yabancı çalışma izni usulüne kıyasla bazı kolaylıklar içerebilir; ancak işverenin ve işin niteliğine ilişkin temel şartlar yine aranır. Statü sahibinin izinsiz çalışması, hem kendisi hem de işveren açısından idari yaptırım riskini beraberinde getirir.

Şartlı mültecilik veya ikincil koruma statüsü, kişinin sonradan kamu düzeni veya güvenliği bakımından ciddi bir tehdit oluşturduğunun tespiti, statünün sahte beyan veya belgeyle kazanıldığının anlaşılması ya da kişinin menşe ülkesinin korumasından gönüllü olarak yeniden yararlanması gibi hâllerde iptal edilebilir. Bu kararlar da idari işlem niteliğinde olduğundan yargı denetimine tabidir.

Şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri, kayıtlı oldukları ilde ikamet etmekle yükümlüdür; farklı bir ile taşınmak isteyen kişinin önceden ilgili göç idaresi birimine başvurarak izin alması gerekir. İzinsiz il değişikliği, kimlik belgesinin geçerliliğini ve statüye bağlı hizmetlere erişimi olumsuz etkileyebilir. Bu kısıtlama, statünün takip edilebilirliğini ve idarenin sunduğu hizmetlerin planlanmasını sağlamayı amaçlar.

• Şartlı mültecilik ile ikincil koruma statülerini birbirine karıştırmak,
• mültecilik başvurusu reddedildiğinde ikincil koruma değerlendirmesinin de otomatik olarak reddedildiğini düşünmek,
• menşe ülke koşullarına ilişkin güncel ve somut delil sunmamak,
• kısa itiraz/dava sürelerini kaçırmak,
• üçüncü ülkeye yerleştirme sürecinin şartlı mültecilik statüsüne özgü olduğunu göz ardı etmek.

Şartlı mültecilik ve ikincil koruma, farklı tehdit türlerine karşı tanınan, farklı sonuçlar doğuran iki ayrı statüdür. Başvurunun hangi statü kapsamında değerlendirileceği, sunulan delillere ve menşe ülke koşullarına göre belirlenir. Ret kararına karşı süresi içinde doğru hukuki yolun izlenmesi büyük önem taşır. Şartlı mültecilik ve ikincil koruma başvuruları ile dava süreci için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.