Tenkise Tabi Kazandırmalar Terekeye Nasıl İade Edilir? Hesaplama Yöntemi

Mirasbırakan sağlığındayken malvarlığının önemli bir kısmını belirli bir mirasçıya veya üçüncü bir kişiye karşılıksız devretmiş olabilir. Eğer saklı pay yalnızca ölüm anında geriye kalan tereke üzerinden hesaplansaydı, mirasbırakan sağlığında yaptığı bağışlarla saklı paylı mirasçıların haklarını fiilen etkisiz hâle getirebilirdi. Bu nedenle kanun, saklı payın hesaplanmasında yalnızca ölüm anındaki terekeyi değil, belirli şartlarla geçmişte yapılan bazı kazandırmaları da hesaba dahil eder.

TMK m. 560 uyarınca saklı pay hesabının temelini oluşturan tereke, mirasbırakanın ölümü anında mevcut olan mallardan borçlar düşüldükten sonra kalan net değere, TMK m. 565'te sayılan tenkise tabi kazandırmaların eklenmesiyle bulunur. Bu işlem sırasıyla şöyle işler:

1. Mirasbırakanın ölüm anındaki tüm mal varlığı tespit edilir.
2. Bu değerden mirasbırakanın borçları düşülür; kalan miktar net tereke değeridir.
3. Net tereke değerine, kanunda tenkise tabi sayılan karşılıksız kazandırmaların ölüm anındaki değeri eklenir.
4. Bulunan toplam üzerinden saklı paylı mirasçıların oranları hesaplanır.
5. Saklı payı ihlal eden kısım belirlenir ve bu kısmın tenkisi (indirilmesi) istenebilir.

TMK m. 565 çerçevesinde tenkise tabi tutulan başlıca kazandırmalar şunlardır:

• mirasbırakanın mirasçılık haklarından mahsup edilmek üzere yaptığı kazandırmalar,
• denkleştirmeye tabi olmayan ve mirasçıya yapılan diğer karşılıksız kazandırmalar,
• mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tuttuğu bağışlar,
• mirasbırakanın ölümünden önceki belirli bir dönem içinde yaptığı ve saf bir cömertlik amacı taşıyan bağışlar,
• mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açıkça anlaşılan kazandırmalar.

Alım satım gibi karşılıklı edimler içeren, gerçek bir bedel karşılığında yapılmış işlemler kural olarak bu kapsamda değildir; ancak bedel ile gerçek değer arasında ciddi bir orantısızlık varsa, işlemin gerçekte kısmen bağış niteliği taşıyıp taşımadığı ayrıca incelenir.

Hayır, bu iki kurum farklı amaçlara hizmet eder. Denkleştirme, yalnızca yasal mirasçılar arasında, belirli kazandırmaların miras payından mahsup edilerek mirasçılar arasındaki eşitliğin sağlanmasıdır ve saklı pay ihlali aranmaz. Tenkis ise saklı payı ihlal eden kazandırmaların, saklı pay oranına ulaşılıncaya kadar geri alınmasıdır ve saklı paylı mirasçının payının fiilen ihlal edilmiş olmasını gerektirir. Bir kazandırma hem denkleştirmeye hem tenkise konu olabilir; bu durumda önce denkleştirme, ardından kalan açık için tenkis değerlendirilir.

Tenkise tabi kazandırmaların değeri, kural olarak mirasbırakanın ölümü tarihindeki rayiç değer esas alınarak hesaplanır; kazandırmanın yapıldığı tarihteki değer değil, ölüm anındaki güncel değer belirleyicidir. Bu, özellikle taşınmazlarda veya değeri zamanla değişen mallarda önemli bir farklılık yaratabilir ve bilirkişi incelemesini gerekli kılar.

Birden fazla kazandırma tenkise tabi olduğunda, hangi kazandırmanın önce indirileceği kanunda belirli bir sıraya bağlanmıştır. Genel eğilim, ölüme bağlı tasarruflarla yapılan kazandırmaların, sağlararası (mirasbırakan hayattayken yapılan) kazandırmalardan önce tenkise tabi tutulmasıdır. Sağlararası kazandırmalarda ise kural olarak en yakın tarihli kazandırmadan başlanarak geriye doğru indirim yapılır. Somut sıralamanın doğru uygulanması, birden fazla kazandırmanın bulunduğu dosyalarda büyük önem taşır.

Tenkis, kural olarak kazandırmanın aynen iadesini değil, saklı payı tamamlayacak oranda bir indirim yapılmasını sağlar. Kazandırmanın niteliğine ve tarafların tercihine göre, bazı durumlarda aynen iade, bazı durumlarda ise bedel ödenmesi gündeme gelebilir. Bu seçim, kazandırmanın bölünebilir olup olmadığına ve tarafların iradesine göre değerlendirilir.

Birden fazla saklı paylı mirasçı bulunduğunda, her birinin saklı payı ayrı ayrı ve aynı toplam tereke değeri üzerinden hesaplanır. Bir mirasçının saklı payının ihlal edilip edilmediği, yalnızca kendi payı üzerinden değerlendirilir; bir mirasçının tenkis talebinin kabul edilmesi, otomatik olarak diğer mirasçıların da aynı oranda talepte bulunacağı anlamına gelmez. Her mirasçının kendi tenkis davasını kendi adına açması gerekir; ancak uygulamada birden fazla mirasçı aynı davada birlikte de dava açabilir.

Tenkise tabi bir kazandırmayı elde eden kişi, bu malı üçüncü bir kişiye devretmiş olabilir. Bu durumda tenkis talebinin üçüncü kişiye karşı ileri sürülüp sürülemeyeceği, üçüncü kişinin iyi niyetli olup olmadığına ve devrin bedelli mi bedelsiz mi yapıldığına göre ayrıca değerlendirilir. Bu tür ihtimallerde davanın kime karşı yöneltileceği ve talebin aynen iade mi yoksa bedel iadesi mi şeklinde ileri sürüleceği dikkatle belirlenmelidir.

TMK m. 571 uyarınca tenkis davası, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Hesaplamaya dahil edilecek kazandırmaların tespiti bu süreler dolmadan yapılmalıdır.

Tenkise tabi kazandırmaların tespiti ve tenkis talebi, asliye hukuk mahkemesinde açılan tenkis davası kapsamında görülür. Yetkili mahkeme, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir.

Kazandırmanın niteliği, tarihi ve değeri; tapu kayıtları, banka hareketleri, resmî senetler, vergi kayıtları ve bilirkişi incelemesiyle ispatlanır. Bedelli işlemlerde bedel ile gerçek değer arasındaki fark da ayrıca bilirkişi marifetiyle tespit edilir.

• Saklı payın yalnızca ölüm anındaki mal varlığı üzerinden hesaplanacağını düşünmek,
• denkleştirme ile tenkis hesabını aynı işlem sanmak,
• kazandırmanın değerini, yapıldığı tarihteki değil ölüm anındaki değer üzerinden hesaplamamak,
• tenkis sırasını dikkate almadan rastgele bir kazandırmanın iadesini talep etmek,
• bir yıllık ve on yıllık süreleri karıştırarak dava açma zamanını kaçırmak.

Tenkis davasının başarıya ulaşması, büyük ölçüde saklı pay hesabının doğru temele oturtulmasına bağlıdır. Hangi kazandırmaların terekeye ekleneceği, bu kazandırmaların değerinin hangi tarihe göre belirleneceği ve tenkis sırasının doğru uygulanması, davanın sonucunu doğrudan etkiler. Somut olayınızda saklı pay hesabının doğru yapılması için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.