Vekâletsiz İş Görme Nedir? Şartları ve Sonuçları

Vekâlet sözleşmesinde vekil, iş sahibinin açık talimatıyla ve onunla kurduğu sözleşme çerçevesinde hareket eder. Vekâletsiz iş görmede ise iş gören, herhangi bir yetkilendirme olmaksızın, kendi inisiyatifiyle başkasının işine müdahale eder. Bu nedenle vekâletsiz iş görme, sözleşmeden değil, kanundan doğan kendine özgü bir hukuki ilişkidir.

Vekâletsiz iş görmenin temel unsuru, iş görenin başkasının hesabına hareket etmesidir; yani iş gören, işi kendi menfaati için değil, iş sahibinin menfaati için görmelidir.

İş gören, iş sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun olarak, onun hukuka veya ahlaka aykırı bir yasaklaması bulunmadan hareket ediyorsa, bu gerçek vekâletsiz iş görme olarak nitelendirilir. Örneğin, tatildeki komşusunun evinde meydana gelen su baskınını önlemek için tesisatçı çağıran kişi, gerçek vekâletsiz iş görme kapsamında hareket eder.

Gerçek vekâletsiz iş görmede iş gören, iyi niyetle ve iş sahibinin yararına hareket ettiğinden, yaptığı zorunlu ve yararlı masrafların iadesini iş sahibinden talep edebilir.

İş gören, başkasının işini onun menfaatine değil, kendi menfaati için veya iş sahibinin açık ya da varsayılan iradesine aykırı biçimde görürse, bu durum gerçek olmayan vekâletsiz iş görme olarak nitelendirilir. Örneğin bir kişinin, başkasına ait bir arsayı izinsiz olarak kendi yararına kullanması veya başkasının fikrî mülkiyet hakkını izinsiz kullanarak kazanç elde etmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.

Bu durumda iş sahibi, iş görenin elde ettiği kazancın kendisine devrini talep edebilir; ayrıca haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayanan talepler de gündeme gelebilir.

Vekâletsiz iş gören:

• işi, iş sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun olarak görmekle,
• işe başladıktan sonra, işi gerekli özenle yürütmekle,
• durum elverdiğince iş sahibini bilgilendirmekle ve onun talimatını beklemekle,
• işi tamamladığında veya iş sahibi devralmak istediğinde, işin hesabını vermekle

yükümlüdür. İş gören, gerekli özeni göstermeden hareket ederse, bundan doğan zarardan sorumlu tutulabilir.

İş sahibi, vekâletsiz iş görmeyi onaylarsa (açıkça veya zımnen), ilişki geriye dönük olarak vekâlet sözleşmesine benzer sonuçlar doğurur; bu hâlde iş sahibi, iş görenin yaptığı zorunlu ve yararlı masrafları karşılamakla yükümlü olur.

İş sahibi, vekâletsiz iş görmeyi onaylamazsa, iş görenin talepleri sebepsiz zenginleşme ve haksız fiil hükümleri çerçevesinde değerlendirilir; bu durumda iş görenin masraf talebi daha sınırlı olabilir.

İş sahibinin sonradan verdiği onay, vekâletsiz iş görmeyi başlangıçtan itibaren geçerli bir vekâlet ilişkisine dönüştürebilir. Onay, açık bir beyanla verilebileceği gibi, iş sahibinin işin sonucundan yararlanması gibi davranışlarla zımnen de verilmiş sayılabilir. Onay verilmesi, iş görenin yaptığı işlemlerin iş sahibini bağlaması ve masraf talebinin daha güvenceli hâle gelmesi bakımından büyük önem taşır.

İş gören, gerçek vekâletsiz iş görme kapsamında hareket ederken kendisi bir zarara uğrarsa (örneğin işi görürken yaralanırsa veya kendi malına zarar gelirse), bu zararın tazmini iş sahibinden talep edilebilir; ancak bu talep, iş görenin gösterdiği özenin ve zararla iş görme faaliyeti arasındaki illiyet bağının somut olayda değerlendirilmesine bağlıdır.

Vekâletsiz iş görme ile sebepsiz zenginleşme, birbirine yakın ancak farklı kurumlardır. Sebepsiz zenginleşmede belirleyici olan, bir kişinin haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığı aleyhine zenginleşmesidir; vekâletsiz iş görmede ise iş görenin fiilen bir iş görme faaliyeti bulunması esastır. Gerçek olmayan vekâletsiz iş görmede iki kurum sıklıkla birlikte gündeme gelir; iş sahibi, somut olaya göre hangi hukuki dayanağın kendisine daha uygun sonuç sağladığını değerlendirerek talepte bulunabilir.

Vekâletsiz iş görmeden doğan masraf iadesi ve tazminat talepleri için kanunda özel bir kısa süre öngörülmediği ölçüde genel zamanaşımı kuralları uygulanır. Sürenin başlangıcı, iş görenin masrafı yaptığı veya zararın ortaya çıktığı tarihtir. Talep sebepsiz zenginleşmeye dayandırılıyorsa, sebepsiz zenginleşmeye ilişkin zamanaşımı kuralları ayrıca dikkate alınmalıdır.

Vekâletsiz iş görmeden doğan uyuşmazlıklarda görev, ilişkinin niteliğine göre belirlenir. Taraflardan birinin ticari işletmesi kapsamında hareket ettiği hâllerde asliye ticaret mahkemesi, bunun dışında kalan hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir.

Masraf iadesi talep eden iş gören; işi gördüğünü, bunun iş sahibinin menfaatine uygun olduğunu ve yaptığı masrafları ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• yapılan işi ve masrafları gösteren fatura, makbuz,
• fotoğraf ve tanık beyanları,
• iş sahibinin sonradan verdiği onayı gösteren yazışmalar veya davranışlar,
• bilirkişi incelemesiyle tespit edilen işin değeri ve gerekliliği.

Vekâletsiz iş görmenin en tipik uygulama alanı, acil ve beklenmedik durumlardır. Bir kişinin, kaza geçiren bir yakınının tedavi masraflarını geçici olarak karşılaması, aniden hastalanan bir komşusunun işlerini geçici süreyle yürütmesi veya sahibi ulaşılamayan bir aracın çekilmesini sağlaması bu kapsamda değerlendirilebilir. Bu tür acil müdahalelerde, iş görenin makul ve orantılı davranmış olması, yaptığı masrafların iadesi talebinin kabulü bakımından önemlidir; orantısız veya gereğinden fazla masraf yapılması, iade talebinin kısmen reddedilmesine yol açabilir.

Vekâletsiz iş görme yalnızca kişiler arası ilişkilerde değil, ticari hayatta da karşımıza çıkabilir. Örneğin bir tedarikçinin, sözleşme ilişkisi bulunmayan bir şirketin acil bir ihtiyacını karşılaması veya bir taşıyıcının, sahibi ulaşılamayan bir yükün zarar görmemesi için gerekli önlemleri alması bu kapsamda değerlendirilebilir. Ticari ilişkilerde iş görenin masraf talebi genellikle daha kolay ispatlanabilir, zira fatura, teslim belgesi ve ticari yazışmalar gibi yazılı deliller daha sık bulunur.

• Vekâletsiz iş görmeyi doğrudan vekâlet sözleşmesiyle aynı sonuçları doğuracak şekilde değerlendirmek,
• İş sahibinin onayının önemini göz ardı etmek,
• Yapılan masrafları belgelemeden iade talebinde bulunmak,
• Gerçek ve gerçek olmayan vekâletsiz iş görme ayrımını gözden kaçırarak yanlış hukuki dayanakla talepte bulunmak,
• İş sahibinin açık yasaklamasına rağmen müdahale edip bunun sonuçlarını hesaba katmamak.

Vekâletsiz iş görme, iyi niyetli müdahalelerin hukuken korunmasını sağlayan ancak sınırları dikkatle çizilmesi gereken bir kurumdur. İş görenin masraf taleplerinin kabul görmesi, işin gerçekten iş sahibinin menfaatine uygun olarak görüldüğünün ve masrafların gerekli/yararlı nitelikte olduğunun ispatına bağlıdır. Vekâletsiz iş görmeden doğan uyuşmazlıklarda Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.