Bağımsız Çalışma İzni Şartları ve Ret Kararına Karşı Yollar

Bağımsız çalışma izni, yabancının belirli bir işverenle iş sözleşmesi ilişkisi kurmaksızın, kendi nam ve hesabına mesleki veya ticari faaliyet yürütmesine imkân tanıyan çalışma izni türüdür. Serbest meslek sahipleri, danışmanlar, belirli uzmanlık alanlarında bağımsız çalışan kişiler bu izin türüne başvurabilir.

Bağımsız çalışma izni başvurusunda idare şu hususları değerlendirir:

• yabancının Türkiye'de en az beş yıl kesintisiz yasal ikametinin bulunması (kanunda öngörülen istisnalar saklı kalmak kaydıyla),
• yürütülecek faaliyetin niteliği, ekonomik katkısı, istihdam yaratma potansiyeli,
• yabancının mesleki nitelikleri ve tecrübesi,
• Türkiye ekonomisine ve istihdamına olası katkısı,
• kamu düzeni, kamu güvenliği bakımından engel bulunmaması.

Beş yıllık ikamet süresi şartı, kanunda öngörülen bazı istisnai hâllerde (yüksek nitelikli işgücü, yatırımcı, belirli meslek grupları gibi) aranmayabilir; bu istisnaların uygulanabilirliği somut olaya göre değerlendirilmelidir.

Bağımsız çalışma izni başvurusu, klasik çalışma izninden farklı olarak doğrudan yabancı tarafından yapılır; başvuruda işveren taraf bulunmaz. Başvuruda yürütülecek faaliyetin türü, planı, öngörülen ekonomik büyüklüğü ve istihdam etkisi ayrıntılı biçimde ortaya konmalıdır. İdare, faaliyetin gerçekten bağımsız nitelikte olup olmadığını, örneğin fiilen tek bir işverene bağımlı çalışmanın gizlenmesi amacıyla kullanılıp kullanılmadığını da inceleyebilir.

Uygulamada karşılaşılan başlıca ret sebepleri şunlardır:

• beş yıllık ikamet süresi şartının sağlanamaması,
• faaliyet planının yeterince somut ve inandırıcı olmaması,
• sunulan mali ve mesleki belgelerin yetersiz kalması,
• faaliyetin aslında bağımsız değil, gizli bir işçi-işveren ilişkisi niteliğinde olduğuna dair emareler,
• kamu düzeni veya güvenliği bakımından olumsuz değerlendirme,
• ilgili meslek odası veya kurum görüşünün olumsuz olması (mesleğin icrası ayrı bir izne tabiyse).

Bağımsız çalışma izni başvurusunun reddi idari işlem niteliğindedir. Bu karara karşı:

• idareye yeniden başvurarak eksik veya hatalı değerlendirilen hususların düzeltilmesi istenebilir,
• İYUK m. 7'deki süre içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir,
• ret kararının uygulanması ciddi zarar doğuracaksa yürütmenin durdurulması talep edilebilir.

Dava sürecinde, idarenin ekonomik katkı ve faaliyet planı değerlendirmesindeki takdir yetkisini hukuka uygun kullanıp kullanmadığı, kararın somut gerekçe içerip içermediği incelenir.

Klasik çalışma izninde başvuru işveren üzerinden yapılır ve izin, belirli bir işverenle sınırlı olarak geçerlidir. Bağımsız çalışma izninde ise yabancı, herhangi bir işverene bağlı olmaksızın kendi adına faaliyet yürütür. Bu fark, hem başvuru sürecini hem de iznin iptali veya yenilenmemesi hâlinde izlenecek hukuki yolları etkiler.

Bağımsız çalışma izni ret kararlarına karşı açılacak davalarda görevli mahkeme idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme, kararı veren idari makamın bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Dava açma süresi İYUK m. 7 uyarınca kararın tebliğinden itibaren işlemeye başlar. Süre hak düşürücüdür.

Bağımsız çalışma izni başvurusunun en kritik unsuru, sunulan faaliyet planının somut ve inandırıcı olmasıdır. İyi hazırlanmış bir faaliyet planında; yürütülecek işin türü ve kapsamı, hedeflenen müşteri kitlesi, öngörülen gelir kaynakları, kullanılacak ofis veya çalışma alanı, varsa istihdam edilecek personel sayısı ve mevcut mesleki deneyimin bu faaliyetle bağlantısı ayrıntılı biçimde açıklanmalıdır. Soyut ve genel ifadelerle ("danışmanlık hizmeti vereceğim" gibi) hazırlanmış planlar, idarenin faaliyetin gerçekliğinden şüphe duymasına yol açabilir.

Bağımsız çalışma izni alınması, ilgili mesleğin icrası için aranan diğer izin ve ruhsat şartlarını ortadan kaldırmaz. Örneğin belirli meslekler (avukatlık, hekimlik, mali müşavirlik gibi) kendi özel mevzuatlarına göre ayrıca yabancıların mesleği icra edebilmesi için özel şartlar öngörebilir. Bağımsız çalışma izni başvurusu yapılmadan önce, planlanan faaliyetin tabi olduğu meslek mevzuatının da ayrıca incelenmesi gerekir.

İdarenin en çok dikkat ettiği hususlardan biri, bağımsız çalışma izninin fiilen tek bir müşteri veya şirketle sürekli ve münhasır biçimde çalışmayı gizlemek amacıyla kullanılıp kullanılmadığıdır. Kişinin gelirinin neredeyse tamamının tek bir kaynaktan geldiği, çalışma saatlerinin ve talimatların bu kaynak tarafından belirlendiği durumlarda, ilişkinin gerçekte bağımlı bir çalışma ilişkisi olduğu değerlendirmesi yapılabilir. Bu tür bir tespit, hem çalışma izninin iptaline hem de iş ve sosyal güvenlik mevzuatı bakımından ayrı sonuçlara yol açabilir.

Bağımsız çalışma izni başvurusu reddedilen kişinin, mevcut ikamet izninin akıbeti ayrıca değerlendirilmelidir. Çalışma izni başvurusu için gerekli ikamet süresi genellikle farklı bir ikamet izni türü (örneğin kısa dönem) üzerinden tamamlanmış olabilir; bu durumda ret kararı, mevcut ikamet izninin geçerliliğini kendiliğinden etkilemez. Ancak kişinin Türkiye'deki genel planının bu izne bağlı olması hâlinde, ret kararı sonrası alternatif bir statüye geçiş ihtiyacı doğabilir.

Bağımsız çalışma izni, kural olarak belirli bir süre için verilir ve süresi sonunda yenileme başvurusu yapılması gerekir. Yenileme başvurusunda, faaliyetin ilk başvuru sırasında sunulan planla tutarlı biçimde fiilen yürütüldüğünün gösterilmesi önemlidir. Faaliyetin hiç başlamamış olması veya planlanandan büyük ölçüde farklı bir yönde ilerlemiş olması, yenileme başvurusunun reddi riskini artırabilir.

Bağımsız çalışma izni alan yabancı, Türkiye'de serbest meslek veya ticari faaliyet yürüten herkes gibi vergi mükellefiyeti tesis ettirmek ve düzenli beyanname vermekle yükümlüdür. Ayrıca faaliyetin niteliğine göre sosyal güvenlik kaydının (bağımsız çalışanlara özgü sigortalılık türü üzerinden) yaptırılması gerekir. Bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi, yalnızca vergi ve sosyal güvenlik mevzuatı bakımından değil, izin yenileme başvurusunda faaliyetin ciddiyetinin ispatlanması bakımından da olumsuz sonuç doğurabilir. İdare, yenileme değerlendirmesinde çoğu zaman güncel vergi levhası ve prim ödeme kayıtlarını talep eder.

Bazı serbest meslek faaliyetleri, ilgili meslek odasına veya birliğine kayıt olunmasını zorunlu kılar. Bağımsız çalışma izni, bu tür özel kayıt şartlarının yerine geçmez; kişinin hem çalışma izni hem de mesleğe özgü kayıt ve ruhsat şartlarını ayrı ayrı sağlaması gerekir. Meslek odası kaydının reddedilmesi hâlinde, çalışma izni alınmış olsa dahi fiilen faaliyetin yürütülmesi mümkün olmayabilir; bu nedenle her iki sürecin paralel yürütülmesi önerilir.

• Beş yıllık ikamet süresi şartını dikkate almadan başvuru yapmak,
• faaliyet planını yeterince somutlaştırmadan başvuruyu sunmak,
• bağımsız çalışma iznini fiilen tek bir işverenle sürdürülen ilişkiyi gizlemek için kullanmaya çalışmak,
• ret kararının gerekçesini incelemeden itiraz dilekçesi hazırlamak,
• dava açma süresini kaçırmak.

Bağımsız çalışma izni, belirli bir işverene bağlı olmadan Türkiye'de ekonomik faaliyet yürütmek isteyen yabancılar için önemli bir imkân sunar; ancak beş yıllık ikamet süresi ve faaliyet planının somutluğu gibi şartlar dikkatle karşılanmalıdır. Ret kararına karşı süresi içinde doğru hukuki yolun izlenmesi gerekir. Bağımsız çalışma izni başvurusu ve dava süreci için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.