Çalışma İzni Muafiyeti Kimlere Tanınır? Şartları ve Uygulaması

Çalışma izni muafiyeti, belirli bir faaliyetin veya yabancının statüsünün, kanunda ayrıca sayılması nedeniyle çalışma izni alma zorunluluğundan istisna tutulmasıdır. Muafiyet, çalışma yasağının tamamen kaldırılması anlamına gelmez; yalnızca izin alma prosedüründen bir istisna sağlar. Muafiyet kapsamındaki faaliyetin sınırları aşılırsa, kişi izinsiz çalışma fiiliyle karşı karşıya kalabilir.

6735 sayılı Kanun ve ilgili yönetmelik çerçevesinde muafiyet tanınan başlıca hâller şunlardır:

• belirli süreli bilimsel, kültürel, sanatsal ve sportif faaliyetler kapsamında görevlendirilen kişiler,
• Türkiye'nin taraf olduğu anlaşmalar çerçevesinde belirli faaliyetleri yürütenler,
• sınır ötesi hizmet sunumu kapsamında geçici olarak görevlendirilenler,
• eğitim amaçlı staj programlarına katılan öğrenciler için kanunda öngörülen sınırlı hâller,
• fuar ve sergilerde geçici görev alanlar,
• belirli teknik eğitim ve montaj faaliyetleri kapsamında kısa süreliğine görevlendirilen uzmanlar,
• Türk vatandaşlığından izin alarak çıkmış ve mavi kart sahibi olan kişiler için kanunda öngörülen özel düzenlemeler.

Her muafiyet hâlinin kendine özgü süre sınırı ve bildirim yükümlülüğü bulunur. Muafiyetten yararlanmak isteyen kişinin veya işverenin, faaliyete başlamadan önce ilgili idareye bildirimde bulunması gereken hâller kanunda ayrıca düzenlenmiştir.

Bazı muafiyet hâllerinde, çalışma izninden istisna tutulmuş olsa bile ilgili idareye önceden bildirim yapılması aranır. Bildirim yükümlülüğüne uyulmaması, muafiyetin fiilen ileri sürülememesine ve izinsiz çalışma olarak değerlendirilmeye yol açabilir. Bu nedenle "muafiyet var" düşüncesiyle hiçbir bildirim yapılmadan faaliyete başlanması risklidir.

Muafiyet kapsamındaki faaliyetler genellikle belirli bir süreyle sınırlıdır. Bu sürenin aşılması hâlinde, kişinin fiilen izinsiz çalıştığı kabul edilebilir. Böyle bir durumda hem yabancı hem de işveren hakkında idari para cezası ve sınır dışı etme dâhil çeşitli idari işlemler gündeme gelebilir.

İdare, sunulan bilgi ve belgelere göre muafiyet kapsamının aslında karşılanmadığını değerlendirebilir. Bu durumda:

• kişi veya işveren, idareye yeniden başvurarak açıklama ve ek belge sunabilir,
• işlem idari nitelikte olduğundan İYUK m. 7'deki süre içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir,
• işlemin uygulanması ciddi zarar doğuracaksa yürütmenin durdurulması talep edilebilir.

Muafiyet, kişiye çalışma izni yerine geçen ayrı bir belge kazandırmaz; yalnızca izin alma zorunluluğunu kaldırır. Buna karşılık çalışma izni, ayrı bir idari işlemle tesis edilen ve kişiye ikamet izni bağlamında da belirli haklar sağlayan bağımsız bir statüdür. Muafiyet kapsamındaki bir faaliyetin ikamet izniyle ilişkisi, her olayda ayrıca değerlendirilmelidir.

Muafiyet başvurusunun veya bildiriminin reddine ilişkin işlemlere karşı açılacak davalarda görevli mahkeme idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme, işlemi tesis eden idari makamın bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Dava açma süresi İYUK m. 7 uyarınca işlemin tebliğinden itibaren işlemeye başlar. Süre hak düşürücüdür.

Yurt dışında yerleşik bir şirketin, Türkiye'deki bir sözleşme kapsamında personelini geçici olarak görevlendirmesi hâlinde, bu personelin çalışma izninden muaf tutulup tutulmayacağı sıkça karşılaşılan bir konudur. Muafiyetin uygulanabilmesi için görevlendirmenin süresinin, faaliyetin niteliğinin ve personelin Türkiye'de fiilen sürekli bir işyerinde çalışıp çalışmadığının somut olarak değerlendirilmesi gerekir. Faaliyetin süreklilik kazanması veya Türkiye'de fiilen daimi bir organizasyon oluşturması hâlinde, muafiyetin sınırları aşılmış sayılabilir ve klasik çalışma izni süreci işletilmesi gerekebilir.

Fuar ve sergi organizasyonlarında geçici olarak görev alan yabancı personel, kanunda öngörülen kısa süreli muafiyet kapsamında değerlendirilebilir. Ancak bu muafiyet, yalnızca fuarın veya serginin süresiyle ve doğrudan ilgili faaliyetle sınırlıdır. Aynı kişinin fuar sonrasında farklı bir ticari faaliyette çalışmaya devam etmesi, muafiyet kapsamı dışında kalır ve ayrı bir çalışma izni gerektirir.

Muafiyet kapsamındaki bazı faaliyetlerde bildirim yükümlülüğü öngörülmüş olmasına rağmen bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi, denetim sırasında kişinin izinsiz çalıştığı yönünde bir karineye yol açabilir. Bu durumda kişinin fiilen muafiyet kapsamında olduğunu ispatlaması güçleşir; çünkü bildirim, hem idarenin önceden bilgilendirilmesini hem de faaliyetin sınırlarının nesnel olarak belgelenmesini sağlar. Bu nedenle muafiyetten yararlanacak kişi ve işverenlerin, faaliyete başlamadan önce bildirim yükümlülüğünün bulunup bulunmadığını mutlaka kontrol etmesi gerekir.

Yabancı öğrencilerin veya yeni mezunların katıldığı belirli staj programları, kanunda öngörülen sınırlı hâllerde çalışma izninden muaf tutulabilir. Ancak bu muafiyetin uygulanabilmesi için stajın gerçekten eğitim amaçlı olması, belirli bir eğitim kurumu veya programla bağlantılı yürütülmesi ve süresinin kanunda öngörülen sınırı aşmaması gerekir. Stajın fiilen ücretli ve sürekli bir istihdam ilişkisine dönüşmesi hâlinde, muafiyetin sınırları aşılmış sayılabilir.

Muafiyet kapsamının yanlış değerlendirilmesi yalnızca yabancı çalışanı değil, işvereni de doğrudan etkiler. İşveren, muafiyet kapsamında olduğunu düşündüğü bir personeli fiilen sürekli biçimde çalıştırıyorsa ve bu durum denetimde tespit edilirse, işveren hakkında da idari yaptırım uygulanabilir. Bu nedenle işverenlerin, yabancı personel istihdam etmeden önce muafiyet kapsamını insan kaynakları veya hukuk birimleriyle birlikte önceden değerlendirmesi önerilir.

Muafiyet talebinin veya bildirimin idarece kabul edilmemesi, kişinin fiilen izinsiz çalışan konumuna düşmesine yol açabileceğinden, bu tür kararların idari yargı önünde etkin biçimde denetlettirilmesi büyük önem taşır. Dava sürecinde, idarenin muafiyet kapsamını dar mı yoksa geniş mi yorumladığı, somut faaliyetin niteliğiyle birlikte değerlendirilir. Mahkemenin bu değerlendirmesi, benzer durumdaki diğer başvurular için de yol gösterici olabilir.

Türkiye'nin taraf olduğu ikili veya çok taraflı anlaşmalar, belirli meslek grupları veya faaliyetler için özel muafiyet hükümleri içerebilir. Bu tür anlaşmalara dayalı muafiyetlerin kapsamı, ilgili anlaşmanın metnine göre değişir ve genel yönetmelik hükümlerinden farklılaşabilir. Bir anlaşmaya dayalı muafiyet ileri sürülecekse, anlaşmanın ilgili maddesinin ve Türkiye bakımından yürürlükte olduğunun somut biçimde ortaya konması gerekir; genel bir "anlaşma kapsamındayım" beyanı tek başına yeterli görülmeyebilir.

• Muafiyet kapsamını gerçek faaliyetle karşılaştırmadan, "kesin muaf olduğum" varsayımıyla hareket etmek,
• gerekli bildirim yükümlülüğünü yerine getirmemek,
• muafiyet süresinin sona erdiğini fark etmeden faaliyeti sürdürmek,
• muafiyeti ikamet hakkıyla karıştırmak,
• ret veya olumsuz değerlendirmeye karşı süresi içinde dava açmamak.

Çalışma izni muafiyeti, belirli faaliyetler için önemli bir kolaylık sağlasa da kapsamının dar ve şarta bağlı olması nedeniyle uygulamada sıkça hatalı yorumlanmaktadır. Muafiyetten yararlanmak isteyen kişi ve işverenlerin, faaliyete başlamadan önce kapsamı ve bildirim yükümlülüklerini net biçimde belirlemesi gerekir. Muafiyet kapsamının değerlendirilmesi ve olumsuz işlemlere karşı dava süreci için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.