Banka Çalışanının Haksız Eyleminden Banka Ne Zaman Sorumlu Olur?

Türk Borçlar Kanunu, bir işletmenin adamı (çalışanı) tarafından işin görülmesi sırasında verilen zararlardan işletme sahibinin sorumluluğunu özel biçimde düzenler. TBK m. 66 uyarınca, adam çalıştıran, çalışanının, hizmetini yerine getirirken üçüncü kişilere verdiği zararı gidermekle yükümlüdür. Bu sorumluluk, bankalar için özellikle önemlidir; çünkü bankacılık faaliyeti büyük ölçüde şube personeli, müşteri temsilcileri ve çağrı merkezi çalışanları aracılığıyla yürütülür.

Bu sorumluluğun doğması için:

• çalışanın bir haksız fiil işlemiş olması,
• bu fiilin hizmetin ifası sırasında veya hizmetle ilişkili olarak gerçekleşmiş olması,
• zarar ile çalışanın eylemi arasında illiyet bağı bulunması

gerekir.

TBK m. 66/2 uyarınca adam çalıştıran, çalışanının seçiminde, talimat vermesinde ve gözetiminde gerektiği gibi özen gösterdiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulabilir. Bankalar açısından bu ispat, uygulamada oldukça güçtür; çünkü:

• bankalar, çalışanlarını sıkı denetim ve iç kontrol mekanizmalarına tabi tutmakla yükümlüdür,
• şüpheli işlem tespiti, yetki sınırlarının aşılmasının önlenmesi ve düzenli denetim bankacılık mevzuatının temel gereğidir,
• bankanın kendi iç kontrol sistemlerinde bir zafiyet olduğu tespit edilirse kurtuluş kanıtı sağlanamaz.

Bu nedenle mahkemeler, banka çalışanının haksız eyleminden doğan zararlarda genellikle bankanın sorumluluğunu kabul etme eğilimindedir; kurtuluş kanıtı ancak istisnai ve somut olarak ispatlanmış durumlarda kabul edilir.

Çalışanın eylemi ile görevi arasındaki bağlantı, sorumluluğun sınırını belirler. Aşağıdaki örnekler bu bağlantının genellikle var kabul edildiği durumlardır:

• şube müdürünün, görevi gereği erişebildiği müşteri hesaplarından yetkisiz transfer yapması,
• müşteri temsilcisinin, müşteriyi gerçek dışı bir yatırım ürününe yönlendirerek zarara uğratması,
• personelin, bankanın sistemine erişim yetkisini kötüye kullanarak sahte işlem kaydı oluşturması.

Buna karşılık, çalışanın tamamen kişisel ve bankayla hiçbir ilgisi olmayan bir ilişki çerçevesinde (örneğin şube dışında, özel hayatında, bankanın sistemlerini hiç kullanmadan) işlediği bir haksız fiil, kural olarak "hizmetle ilişkili" sayılmaz ve yalnız çalışanın kişisel sorumluluğunu doğurur. Ancak müşterinin, çalışanın banka görevlisi sıfatına duyduğu güveni kötüye kullanarak yapılan eylemler (örneğin şube içinde, banka kimliğiyle, mesai saatleri içinde yürütülen bir dolandırıcılık) hizmetle ilişkili kabul edilme ihtimali daha yüksektir.

Zarar gören müşterinin, çalışanın yetkisini aştığını bilmesi veya bilmesi gerektiği hâllerde (örneğin normal bankacılık işlemlerinin dışında, olağandışı ve şüpheli bir teklif kabul edilmişse) bankanın sorumluluğu azaltılabilir. Bu değerlendirme, müşterinin bankacılık işlemleri konusundaki tecrübesi, teklifin makul görünüp görünmediği ve somut olayın tüm koşulları birlikte incelenerek yapılır.

Banka çalışanının eylemi genellikle aynı zamanda suç oluşturur (dolandırıcılık, güveni kötüye kullanma, zimmet gibi). Ceza soruşturması ve kovuşturması, hukuk davasındaki maddi olayın tespiti açısından önemli bir delil kaynağı oluşturabilir. Ancak müşteri, ceza yargılamasının sonucunu beklemek zorunda değildir; hukuk davasını bağımsız olarak açabilir. Ceza mahkemesinin kesinleşmiş kararındaki maddi vakıa tespitleri, hukuk hâkimini kural olarak bağlar.

Müşteri, çalışanın eylemi nedeniyle uğradığı doğrudan maddi zararı (hesaptan haksız çıkan tutar) ve varsa bu zararla uygun illiyet bağı içindeki ek zararları talep edebilir. Ayrıca kişilik haklarına saldırı niteliği taşıyan ağır durumlarda manevi tazminat talebi de gündeme gelebilir. Zarar tutarına, haksız fiilin gerçekleştiği veya zararın doğduğu tarihten itibaren faiz işletilmesi istenebilir.

Sorumluluk değerlendirmesinde çalışanın hiyerarşik konumu tek başına belirleyici değildir; önemli olan eylemin hangi yetki çerçevesinde ve hangi araçlarla gerçekleştirildiğidir. Genel müdürlük düzeyinde çalışan bir personelin, kredi tahsis yetkisini kötüye kullanarak usulsüz kredi kullandırması ile şube düzeyinde bir personelin müşteri hesabından yetkisiz transfer yapması, farklı iç kontrol mekanizmalarını ilgilendirse de her iki durumda da bankanın istihdam edenin sorumluluğu ilkesi aynı şekilde işletilir. Bankanın iç yönetmeliklerinde çalışana tanınan yetki sınırlarının aşılmış olması, sorumluluğu ortadan kaldırmaz; aksine bankanın bu sınırların aşılmasını önleyecek kontrol mekanizmalarını kurup kurmadığı sorgulanır.

Günümüzde birçok işlem şubeye gitmeden, çağrı merkezi veya müşteri temsilcisi aracılığıyla internet ve mobil bankacılık kanalları üzerinden de gerçekleştirilebilmektedir. Bir çalışanın, müşteriyle telefon görüşmesi sırasında elde ettiği bilgileri (şifre, doğrulama kodu) kötüye kullanarak dijital kanaldan işlem yapması da hizmetle ilişkili bir haksız fiil olarak değerlendirilir. Bu tür olaylarda çağrı merkezi ses kayıtları ve müşteri temsilcisinin ekran erişim logları, hem eylemin varlığını hem de bankanın iç kontrol zafiyetini ispatlamada kilit rol oynar.

Bazı olaylarda tek bir çalışanın eylemi, birden fazla müşteriyi aynı anda mağdur edebilir (örneğin bir şube çalışanının sistematik olarak birçok müşteri hesabından küçük tutarlar çekmesi). Bu tür toplu mağduriyetlerde her müşterinin kendi zararını ayrı ayrı ispatlaması gerekse de, bankanın aynı çalışan hakkında başka şikâyetler bulunup bulunmadığı, iç kontrol zafiyetinin sistematik olup olmadığını göstermesi bakımından güçlü bir delil oluşturabilir.

Banka, müşteriye ödediği tazminatı, kusurlu çalışanına karşı rücu yoluyla talep edebilir. Bu rücu ilişkisi, iş sözleşmesinden doğan sorumluluk kuralları çerçevesinde ayrıca değerlendirilir ve müşteri ile banka arasındaki tazminat ilişkisini doğrudan etkilemez.

Müşteri tüketici sıfatını taşıyorsa tüketici mahkemesi; ticari nitelikli hesap ilişkisinde asliye ticaret mahkemesi görevli olabilir. Haksız fiil temelli talep bakımından ayrıca haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer mahkemesi de yetkili sayılabilir.

Haksız fiile dayalı tazminat talepleri, zarar görenin zararı ve failin kim olduğunu öğrendiği tarihten itibaren işleyen kısa zamanaşımı süresine ve haksız fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren işleyen uzun zamanaşımı süresine tabidir. Fiil aynı zamanda ceza kanunlarına göre daha uzun bir zamanaşımına tabi bir suç oluşturuyorsa, ceza zamanaşımı süresi tazminat talebi için de uygulanabilir.

Haksız fiile dayalı tazminat talepleri kural olarak zorunlu arabuluculuk kapsamında değildir. Ancak taraflardan birinin tacir olduğu ve talebin ticari iş niteliği taşıdığı durumlarda dava şartı arabuluculuk gündeme gelebilir; bu ihtimal somut olaya göre ayrıca değerlendirilmelidir.

• hesap hareketleri ve işlem kayıtları,
• çalışanla yapılan yazışmalar, mesajlar,
• ceza soruşturması/kovuşturması evrakı,
• banka iç denetim raporları (mahkeme kararıyla istenebilir),
• tanık beyanları,
• bilirkişi incelemesi.

• Zararı fark eder etmez bankaya yazılı bildirim yapmamak,
• yalnız çalışan hakkında ceza şikâyetiyle yetinip bankaya karşı hukuk davası açmayı ihmal etmek,
• çalışanın yetkisini aştığını bildiği hâlde işleme devam etmiş olmanın sorumluluğu nasıl etkileyeceğini gözden kaçırmak,
• zamanaşımı sürelerini takip etmemek,
• bankanın kurtuluş kanıtı sunma ihtimaline karşı kendi delillerini erken toplamamak.

Banka çalışanının haksız eyleminden doğan zararlarda, bankanın istihdam edenin sorumluluğu çerçevesinde sorumlu tutulması genel kuraldır; kurtuluş kanıtı ancak istisnai hâllerde kabul edilir. Müşterinin zamanında yazılı başvuru yapması, delilleri erken toplaması ve gerektiğinde ceza şikâyetiyle hukuk davasını birlikte yürütmesi, tazminat sürecinin başarısı açısından belirleyicidir. Banka çalışanının eyleminden zarar gördüyseniz Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.