Usulsüz Banka İşleminde İspat Yükü Kime Aittir? Banka Kusuru Nasıl Belirlenir?

Usulsüz banka işlemi, müşterinin geçerli bir talimatı olmaksızın veya talimata aykırı biçimde gerçekleştirilen her türlü hesap hareketini ifade eder. Bu kavram, yetkisiz ödeme işlemlerinden (kart veya internet bankacılığı yoluyla üçüncü kişinin müdahalesi) farklı olarak, bankanın kendi iç işleyişinden kaynaklanan hatalar için de kullanılır:

• talimatın yanlış hesaba yönlendirilmesi,
• aynı işlemin mükerrer gerçekleştirilmesi,
• talimatta belirtilenden farklı bir tutarın işleme konması,
• talimat olmaksızın hesaptan kesinti yapılması (hatalı komisyon, ücret),
• kapatılmış veya bloke bir hesaptan işlem yapılması.

Bankalar, Türk Ticaret Kanunu anlamında tacir sayılır ve basiretli bir tacir gibi hareket etme yükümlülüğü altındadır. Bu yükümlülük, bankacılık ilişkilerinde genel özen borcundan daha ağır bir standart oluşturur. Banka;

• müşteri talimatlarını dikkatle incelemek,
• talimatın kaynağını ve gerçekliğini teyit etmek,
• işlem güvenliği için gerekli teknik ve idari önlemleri almak,
• şüpheli işlemleri fark edip müşteriyi bilgilendirmek

yükümlülüğü altındadır. Bu yükümlülüğün ihlali, bankanın sözleşmeden doğan sorumluluğunu doğurur.

Türk hukukunda genel kural, iddia edilen vakıayı ispat yükünün, o vakıadan lehine hak çıkaran tarafa ait olduğudur. Ancak usulsüz banka işlemlerinde bu genel kural, bankacılık ilişkisinin yapısal özellikleri nedeniyle özel biçimde uygulanır:

1. Müşteri, öncelikle usulsüz bir işlemin varlığını, yani talimatı vermediğini veya talimattan farklı bir işlem yapıldığını makul ölçüde ortaya koymalıdır. Bu aşamada tam ve kesin ispat değil, iddiayı destekleyen somut olgular (ekstre, hesap hareketleri, yazışmalar) yeterli olabilir.
2. Müşteri bu ilk eşiği geçtiğinde, banka, işlemin usulüne uygun ve müşterinin gerçek talimatına dayalı olarak yapıldığını ispatlamakla yükümlü hâle gelir. Bankanın kendi iç sistemlerine, kayıtlarına ve güvenlik protokollerine hakim olması nedeniyle, işlemin doğruluğunu göstermesi kendisinden beklenir.

Bu yaklaşım, tarafların bilgiye erişim gücündeki yapısal dengesizliğe dayanır: müşteri, bankanın iç işleyişini bilemez; banka ise kendi kayıtlarına ve loglara doğrudan erişebilir.

Banka kredi ve hesap sözleşmelerinde sıkça yer alan "bankanın defter ve kayıtları kesin delildir" şeklindeki maddeler, mutlak bir sonuç doğurmaz. Bu tür kayıtlar:

• genel işlem koşulu denetimine tabidir,
• müşterinin aksini ispat etme imkânını tamamen ortadan kaldıracak biçimde yorumlanamaz,
• HMK'daki delil sözleşmelerine ilişkin sınırlar çerçevesinde değerlendirilir.

Uygulamada mahkemeler, bankanın kendi kayıtlarını tek başına yeterli görmez; bağımsız bilirkişi incelemesiyle bu kayıtların tutarlılığı ve işlem loglarının bütünlüğü ayrıca denetlenir.

Usulsüz banka işlemi davalarında bilirkişi incelemesi belirleyici bir rol oynar. İnceleme kapsamında tipik olarak şunlar araştırılır:

• işlemin hangi kanaldan (şube, internet bankacılığı, mobil uygulama, ATM) gerçekleştirildiği,
• işlem sırasında kullanılan kimlik doğrulama yöntemi (şifre, OTP, biyometrik),
• işlem zaman damgası ve IP/cihaz kayıtları,
• bankanın güvenlik protokollerinin sektör standardına uygun olup olmadığı,
• talimat metni ile gerçekleştirilen işlem arasında tutarsızlık bulunup bulunmadığı.

Bilirkişi raporunun banka lehine veya aleyhine sonuçlanması, çoğu zaman bankanın loglarını eksiksiz ve değiştirilemez biçimde sunup sunamadığına bağlıdır.

Usulsüz işlem, müşterinin kendi ihmali nedeniyle (örneğin şifresini üçüncü kişiyle paylaşması, güvenlik uyarılarını göz ardı etmesi) kolaylaşmışsa, bankanın sorumluluğu müterafik kusur ilkesi çerçevesinde azaltılabilir. Bu değerlendirme somut olayın koşullarına göre yapılır; müşterinin kusurunun ağırlığı ile bankanın güvenlik önlemlerindeki eksiklik birlikte tartılır.

Usulsüz işlem nedeniyle müşterinin hesabından haksız yere çıkan tutar, TBK m. 112 çerçevesinde sözleşmeye aykırılıktan doğan bir zarar olarak talep edilebilir. Talep edilebilecek kalemler:

• haksız yere çıkan ana tutar,
• işlemden itibaren işleyecek faiz,
• somut olayda kanıtlanabiliyorsa ek zararlar (örneğin başka bir ödemenin gecikmesinden doğan zarar).

Bankalar, olağandışı hesap hareketlerini tespit etmek amacıyla otomatik izleme sistemleri kullanmakla yükümlüdür. Bu sistemler, müşterinin alışılmış işlem paterninden sapan (örneğin normalde küçük tutarlarla işlem yapan bir hesaptan aniden yüksek tutarlı bir transfer talebi gelmesi) hareketleri işaretleyerek ek doğrulama sürecini tetiklemelidir. Böyle bir izleme sisteminin hiç bulunmaması veya etkin çalışmaması, usulsüz işlemin gerçekleşmesine bankanın kendi organizasyonel eksikliğiyle katkı sağladığını gösterebilir. Bilirkişi incelemesinde bu sistemlerin varlığı ve o somut işlemde nasıl tepki verdiği ayrıca sorgulanır.

Bazı olaylarda usulsüz işlem tek seferlik değil, belirli bir süre boyunca tekrarlanan küçük tutarlı işlemler biçiminde gerçekleşir. Bu tür durumlarda müşterinin işlemleri ne zaman fark ettiği ve bankaya ne zaman bildirdiği, hem zamanaşımı hem de müterafik kusur değerlendirmesi bakımından önem taşır. Müşterinin hesap hareketlerini düzenli olarak takip etmemesi, kendi kusuruna dayanak oluşturabilecek bir unsur olarak değerlendirilebilir; ancak bu, bankanın kendi güvenlik önlemlerini alma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Müşteri, usulsüz işlemi fark ettiğinde öncelikle bankaya yazılı olarak başvurmalı ve işlemin iptalini/iadesini talep etmelidir. Banka bu başvuruyu reddederse veya süresi içinde cevap vermezse, müşteri dava veya arabuluculuk yoluna başvurabilir. Başvurunun zamanında yapılması, hem ispat açısından hem de bankanın iç soruşturma sürecinin sağlıklı işlemesi açısından önemlidir.

Usulsüz banka işleminden doğan tazminat talebi, sözleşmeye aykırılığa dayandığından genel zamanaşımı sürelerine tabidir. Zamanaşımının başlangıcı, kural olarak zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihtir; ancak sözleşmesel nitelikli taleplerde asıl belirleyici olan alacağın muaccel olduğu andır. Somut olayın niteliğine göre hangi sürenin uygulanacağı ayrıca değerlendirilmelidir.

Müşteri tüketici sıfatını taşıyorsa tüketici mahkemesi, ticari nitelikli hesap ilişkisinde ise asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Yetki bakımından davalı bankanın merkezi veya şubesinin bulunduğu yer mahkemeleri gündeme gelebilir.

Müşteri tüketici sıfatını taşıyorsa parasal sınıra göre önce tüketici hakem heyetine başvuru gerekebilir. Ticari nitelikli uyuşmazlıklarda ise konusu bir miktar paranın ödenmesi olan davalarda dava şartı arabuluculuk uygulanır.

• hesap ekstresi ve işlem dökümleri,
• bankaya yapılan yazılı başvuru ve banka cevabı,
• varsa şikâyet/ihbar tutanakları,
• işlem sırasında kullanılan cihaz ve kanal bilgileri,
• bilirkişi incelemesi ve banka log kayıtları.

• Usulsüz işlemi fark eder etmez bankaya yazılı başvuru yapmamak,
• yalnız sözlü şikâyetle yetinip yazılı delil oluşturmamak,
• bankanın "kayıtlarımız kesin delildir" savunmasını sorgusuz kabul etmek,
• kendi kusurunun (şifre paylaşımı gibi) sorumluluğu tamamen ortadan kaldıracağını düşünmek,
• zamanaşımı süresini kaçırmak.

Usulsüz banka işlemi uyuşmazlıklarında davanın kaderi büyük ölçüde ispat yükünün doğru konumlandırılmasına ve bilirkişi incelemesinin niteliğine bağlıdır. Bankanın basiretli tacir sorumluluğu, kendi iç sistemlerine hakimiyeti nedeniyle işlemin doğruluğunu göstermesini gerektirir. Usulsüz bir banka işlemiyle karşılaşan müşteriler, hızlı ve yazılı başvuru ile delil toplama sürecini doğru yönetmek için Günser + Partners ile iletişime geçebilir.