Karşılıksız Çekte Bankanın Sorumluluğu ve Çek Hesabı Açma Yasağı Nasıl İşler?

Çeki tutan banka (muhatap banka), çek hesabında yeterli bakiye bulunması hâlinde ibraz eden hamile ödeme yapmakla yükümlüdür. Ayrıca 5941 sayılı Çek Kanunu, bankaların çek defteri verdiği her çek yaprağı için, karşılığı bulunmasa dahi belirli bir tutara kadar ödeme yapma yükümlülüğü öngörür. Bu düzenlemenin amacı, çekin ticari hayattaki güvenilirliğini artırmak ve hamilin en azından kısmi bir tahsilat imkânına sahip olmasını sağlamaktır. Bankanın bu yükümlülüğünü yerine getirmemesi, doğrudan bankanın sorumluluğunu doğurur ve hamil, bu tutar için bankaya başvurabilir.

Çek, ibraz süresi içinde bankaya sunulduğunda karşılığı yoksa veya kısmen varsa, banka karşılıksızdır işlemi yapar. Bu işlem çek üzerine veya ayrı bir belgeye yazılır ve şu unsurları içerir:

• ibraz tarihi,
• çek bedelinin ne kadarının karşılıksız kaldığı,
• varsa kısmi ödemenin tutarı,
• düzenleme yeri ve tarihine ilişkin bilgiler.

Bu işlem, hamilin kambiyo senetlerine özgü icra takibi başlatabilmesi için gerekli usul şartlarından biridir. İşlemin eksik veya hatalı yapılması, hamilin takip hakkını kullanmasını zorlaştırabilir; bu nedenle bankanın karşılıksız işlemini usulüne uygun ve süresinde yapması önem taşır.

5941 sayılı Kanun, karşılıksız çıkan çek bedelinin belirli bir bölümünün ödenmemesini idari yaptırım ile ilişkilendiren özel bir sistem öngörür; bu sistemde çek düzenleyenin (keşidecinin) sorumluluğu esas alınır. Bankanın kendisi, karşılıksız çıkan çekten dolayı cezai sorumluluk taşımaz; banka yalnız kanunda öngörülen ödeme yükümlülüğünü yerine getirmekle ve karşılıksız işlemini usulüne uygun yapmakla sorumludur.

Karşılıksız çek düzenlenmesi, çek düzenleme ve çek hesabı açtırma yasağı doğurabilir. Bu yasak, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nezdindeki kayıtlara yansır ve tüm bankaları bağlar. Yasaklı kişiye çek hesabı açan veya çek defteri veren banka, bu yükümlülüğü ihlal etmiş sayılır ve idari sorumlulukla karşılaşabilir.

Bankaların çek hesabı açarken şu kontrolleri yapması gerekir:

• başvuran kişinin çek düzenleme yasaklı olup olmadığının merkezi kayıtlardan sorgulanması,
• kişinin mali durumu ve çek kullanma geçmişinin değerlendirilmesi,
• yasaklı kişi adına dolaylı yoldan (örneğin yakınının hesabı üzerinden) çek kullanımının önlenmesi.

Çek düzenleme yasağı, kanunda öngörülen şartların (borcun ödenmesi, kanunda belirtilen sürelerin geçmesi gibi) gerçekleşmesi hâlinde kaldırılabilir. Yasağın kaldırılması talebi ilgili mahkemeye yapılır; banka, yasağın kaldırıldığına dair kesinleşmiş kararı gördükten sonra yeniden çek hesabı açabilir.

Banka, aşağıdaki hâllerde hamile karşı sorumlu tutulabilir:

• kanunda öngörülen asgari ödeme yükümlülüğünü yerine getirmemesi,
• karşılıksız işlemini usulüne aykırı, eksik veya geç yapması,
• çek hesabında yeterli karşılık bulunduğu hâlde haksız yere ödemeyi reddetmesi,
• yasaklı kişiye çek hesabı açarak ileride ortaya çıkan zararlara sebebiyet vermesi.

Bu hâllerde hamil, doğrudan zararının tazmini için bankaya başvurabilir; bankanın sorumluluğu, kendi yükümlülüğünü ihlal ettiği ölçüde ve nedensellik bağı çerçevesinde değerlendirilir.

Çek hesabı sözleşmesi, keşideci (çek düzenleyen) ile banka arasında kurulan bir hesap ilişkisidir. Bu ilişkide banka, hesap sahibinin talimatı olmadan çek bedelini ödeyemez; ancak hesapta yeterli bakiye varsa ödemeyi yapmak zorundadır. Keşidecinin, çek hesabını kapatması veya ödeme talimatını iptal etmesi (çekin çalınması, kaybolması gibi istisnai hâller dışında) kural olarak çekin niteliğinden dolayı sınırlı imkanlarla mümkündür; çünkü çek, kambiyo senedi olarak bağımsız bir ödeme aracıdır.

Keşideci veya hamil, çekin çalındığını veya kaybolduğunu bankaya bildirdiğinde banka, bu bildirimi kayıt altına alır ve mümkünse ödemeyi durdurur. Ancak iyi niyetli üçüncü kişi elinde bulunan çekin ödenmesi gerekip gerekmediği, kambiyo hukukunun genel ilkeleri (senedin bağımsızlığı, iyi niyetli hamilin korunması) çerçevesinde ayrıca değerlendirilir. Bu durumda mağdur, senedin iptali (zayi nedeniyle iptal) yoluna başvurabilir.

Banka, bir müşteriye çek defteri verirken yalnız yasaklı olup olmadığını değil, müşterinin genel mali durumunu, hesap geçmişini ve çek kullanma alışkanlığını da değerlendirmekle yükümlüdür. Yeni açılan ve geçmişi bulunmayan bir hesaba sınırsız sayıda çek yaprağı verilmesi, ileride karşılıksız çek riskini artıran bir uygulamadır. Bu değerlendirmenin usulüne uygun yapılmaması, sonradan mağdur olan hamillerin bankaya karşı ileri sürebileceği bir kusur unsuru oluşturabilir.

Kağıt çeklerin yanı sıra kayıtlı çek sistemleri de bankacılık uygulamasında yer alır. Elektronik ortamda düzenlenen çeklerde bankanın rolü büyük ölçüde aynı kalır: sistemsel doğrulama, bakiye kontrolü ve karşılıksız işleminin elektronik ortamda usulüne uygun kayıt altına alınması bankanın yükümlülüğündedir. Bu sistemlerde teknik bir hata nedeniyle karşılıksız işleminin hiç yapılmaması veya yanlış bilgilerle kaydedilmesi, hamilin takip hakkını doğrudan etkileyebileceğinden bankanın sorumluluğunu güçlendiren bir unsurdur.

Hamil, bankanın yükümlülüğünü ihlal ettiğini düşünüyorsa öncelikle bankaya yazılı başvuruda bulunmalı ve somut talebini (eksik ödenen tutarın tamamlanması, karşılıksız işleminin düzeltilmesi gibi) açıkça belirtmelidir. Banka bu talebi reddederse veya makul sürede cevap vermezse hamil, dava yoluna başvurabilir. Dava sürecinde çekin aslı, karşılıksız işlemine ilişkin kayıtlar ve bankayla yapılan yazışmalar temel dayanak oluşturur.

Aynı hesap sahibine ait birden fazla çekin aynı gün bankaya ibraz edilmesi ve hesapta tüm çekleri karşılamaya yetecek bakiye bulunmaması hâlinde, bankanın ödemeleri hangi sıraya göre yapacağı önem kazanır. Uygulamada banka, ibraz sırasına göre kısmi ödeme yapabilir; bu durumda geç ibraz edilen çekler için karşılıksız işlemi düzenlenir. Hamiller arasındaki bu sıralamanın adil ve tutarlı biçimde uygulanması, bankanın özen yükümlülüğünün bir parçasıdır.

Bankanın çek ödemesindeki yükümlülüğüne ilişkin uyuşmazlıklarda taraflardan biri tacir olduğundan asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Kambiyo senedine dayalı icra takibine itiraz ise icra mahkemesinde görülür.

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ve tarafların en az birinin tacir olduğu ticari uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Kambiyo senedine özgü icra takibi bu kuralın kapsamı dışındadır; ancak takip sonrası açılacak itirazın iptali davası bakımından arabuluculuk şartı ayrıca değerlendirilmelidir.

• çek aslı ve karşılıksız işlemine ilişkin banka kaydı,
• çek hesabı sözleşmesi,
• hesap ekstresi,
• bankayla yapılan yazışmalar,
• çek düzenleme yasağına ilişkin kayıtlar,
• bilirkişi incelemesi.

• Karşılıksız işlemi usulüne uygun yapılmadığında bunu fark etmeden takip başlatmaya çalışmak,
• bankanın kanuni asgari ödeme yükümlülüğünü bilmeden düşük tahsilatla yetinmek,
• çek hesabı açma yasağının ne zaman ve nasıl kalkacağını takip etmemek,
• çekin çalınması/kaybolması hâlinde bankaya zamanında bildirim yapmamak,
• bankanın sorumluluğu ile keşidecinin sorumluluğunu birbirine karıştırmak.

Karşılıksız çek uyuşmazlıklarında bankanın rolü, yalnız pasif bir ödeme aracısı olmaktan ibaret değildir; kanunda öngörülen asgari ödeme yükümlülüğü, karşılıksız işleminin usulüne uygunluğu ve çek hesabı açma yasağının denetimi bakımından bankanın kendine özgü sorumlulukları vardır. Çek uyuşmazlıklarınızda bankanın sorumluluğunun kapsamını değerlendirmek için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.