Karşılıksız Çekin Hukuki ve Cezai Sonuçları Nelerdir?

Çek, ibraz süresi içinde muhatap bankaya sunulduğunda hesapta yeterli karşılık yoksa banka, hamilin talebi üzerine karşılıksızdır işlemi yapar. 5941 SK m. 3 uyarınca bu işlem, çekin arkasına ibraz tarihi, karşılıksız kalan tutar ve hesap durumu yazılarak, banka yetkilisinin imzası ve şubenin kaşesiyle tamamlanır.

Karşılıksızdır işleminin usulüne uygun yapılmış olması hayati önemdedir. Çünkü hem cezai şikâyetin hem de cirantalara başvurunun dayanağı bu kayıttır. Bu nedenle çek elden alınmadan önce arka yüzdeki kaydın tarih, tutar ve imza bakımından eksiksiz olduğu kontrol edilmelidir.

Hamil isterse kısmi ödemeyi alıp kalan tutar için karşılıksızdır işlemi yaptırabilir. Banka kısmi ödeme talebini reddedemez.

Bankanın asgari ödeme yükümlülüğü

Hesapta karşılık bulunmasa dahi muhatap banka, her çek yaprağı için kanunun öngördüğü asgari tutarı hamile ödemekle yükümlüdür. Bu tutar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Ödeme, bankanın çek hesabı sahibiyle yaptığı sözleşmeden değil doğrudan kanundan doğar.

Banka bu tutarı ödedikten sonra hesap sahibine rücu edebilir. Hamil bakımından ise ödenen kısım alacaktan düşülür; kalan tutar karşılıksız sayılır.

Karşılıksız çekin hamili şu yollara başvurabilir:

1. Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile takip: Çek süresinde ibraz edilmiş ve karşılıksızdır işlemi yapılmışsa, düzenleyene, cirantalara ve avalistlere karşı bu özel takip yolu kullanılabilir. Borçlunun ödeme emrine itiraz süresi kısadır ve itiraz kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz.
2. Genel haciz yolu ile takip veya alacak davası: Çek kambiyo vasfını yitirmişse ya da süresinde ibraz edilmemişse temel ilişkiye dayanılarak bu yollara başvurulabilir.
3. İhtiyati haciz: Şartları varsa, takipten önce veya takiple birlikte borçlunun mal varlığı üzerine ihtiyati haciz istenebilir. Kambiyo senedine dayalı alacaklarda ihtiyati haciz kararı verilmesi uygulamada yaygındır.
4. Sebepsiz zenginleşme davası: Kambiyo hukukundan doğan haklar zamanaşımı veya usul eksikliği nedeniyle düşmüşse, şartları varsa bu dava gündeme gelir.

Hamil, çek bedelinin yanı sıra ibraz tarihinden itibaren işleyecek temerrüt faizini ve yaptığı zorunlu masrafları da isteyebilir.

5941 SK m. 5 uyarınca, üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edildiğinde karşılığı bulunmaması nedeniyle karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine adli para cezasına hükmolunur. Kanun, her bir çekle ilgili olarak binbeşyüz güne kadar adli para cezası öngörmektedir.

Bu cezanın önemli bir özelliği vardır: adli para cezası ödenmezse, doğrudan hapis cezasına çevrilir. Bu nedenle karşılıksız çek şikâyetleri hafife alınmamalıdır.

Mahkeme ayrıca:

• çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına,
• kişinin elindeki çek yapraklarını iade etmesine

karar verir. Yasak kararı bankalara ve ilgili kurumlara bildirilir; kayıtlara işlenir.

Suçun faili kimdir?

Suç, çeki düzenleyen kişi tarafından işlenir. Çek bir tüzel kişi adına düzenlenmişse cezai sorumluluk, çeki tüzel kişi adına imzalayan gerçek kişiye aittir. Tüzel kişinin kendisi hakkında adli para cezasına hükmedilmez; ancak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı tüzel kişi bakımından da sonuç doğurur.

Çek hesabı sahibi ile çeki imzalayan kişi farklıysa, sorumluluğun kime ait olduğu imza yetkisi ve temsil ilişkisine göre belirlenir.

Görevli mahkeme ve şikâyet süresi

Şikâyeti incelemeye yetkili merci icra ceza mahkemesidir. Yetkili mahkeme, çekin ibraz edildiği yer, çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer, hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesi olabilir.

Şikâyet süresi kısadır. Fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlenmesinden itibaren bir yıl içinde şikâyette bulunulmalıdır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir; kaçırılması halinde cezai yol kapanır, yalnız hukuki takip yolları açık kalır.

Şikâyet hakkı, karşılıksızdır işleminin yapıldığı andaki hamile aittir. Çeki daha sonra devralan kişinin şikâyet hakkı bulunmadığı yönündeki uygulama dikkate alınmalıdır.

5941 SK m. 6 uyarınca, karşılıksız kalan çek bedelinin, işleyecek faiziyle birlikte tamamen ödenmesi halinde etkin pişmanlık hükümleri uygulanır. Ödemenin yapıldığı aşamaya göre sonuç değişir:

• Soruşturma aşamasında ödeme yapılırsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir.
• Kovuşturma aşamasında ödeme yapılırsa davanın düşmesine karar verilir.
• Hüküm kesinleştikten sonra ödeme yapılırsa cezanın ve yasağın kaldırılmasına karar verilir.

Ayrıca şikâyetten vazgeçilmesi halinde de benzer sonuçlar doğar. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılması için ilgili mahkemeye başvurulması gerekir; yasak kendiliğinden sona ermez.

Cezai ve icrai sonuçların yanında ticari itibar bakımından da ağır etkiler doğar:

• Karşılıksız çek kayıtları bankacılık sistemi ve risk merkezi kayıtlarına işlenir.
• Kredi ve ticari finansman imkânları daralır.
• Çek karnesi verilmesi engellenir.
• Tedarikçi ve müşteri ilişkilerinde güven kaybı yaşanır.

Bu nedenle karşılıksız çıkması muhtemel bir çekle karşı karşıya kalan işletmelerin, ibraz tarihinden önce alacaklıyla yapılandırma görüşmesi yapması ya da konkordato dâhil hukuki seçenekleri zamanında değerlendirmesi önerilir.

Karşılıksız çek nedeniyle takip ve şikâyetle karşılaşan kişinin ileri sürebileceği başlıca savunmalar şunlardır:

• Çekin süresinde ibraz edilmemiş olması,
• karşılıksızdır işleminin usulüne uygun yapılmamış olması,
• çekteki imzanın kendisine ait olmaması,
• çekin zorunlu unsurları taşımaması,
• çek bedelinin ödenmiş olması,
• çekin rızası dışında elinden çıkmış ve doldurulmuş olması,
• şikâyet süresinin geçmiş olması,
• çekin teminat amacıyla verildiğinin ve bedelsiz kaldığının yazılı delille ispatı.

Bu savunmalardan bir kısmı icra mahkemesinde, bir kısmı ise menfi tespit davasında ileri sürülür. Sürelerin kısalığı nedeniyle her savunmanın doğru mercide ve zamanında ileri sürülmesi belirleyicidir.

• Çeki ibraz süresi geçtikten sonra bankaya götürmek,
• karşılıksızdır kaydını eksik veya imzasız aldırmak,
• şikâyet süresini kaçırmak,
• ödeme yapıldığı halde çekin aslını geri almamak,
• kısmi ödemeyi belgelendirmemek,
• adli para cezasının ödenmemesi halinde hapse çevrileceğini bilmemek,
• yasak kararının kaldırılması için ayrıca başvuru yapılması gerektiğini gözden kaçırmak.

Karşılıksız çek, alacaklı bakımından hızlı hareket etmeyi, borçlu bakımından ise ciddi bir risk yönetimini gerektirir. Alacaklı için ibraz süresi, karşılıksızdır kaydının usulü ve üç aylık şikâyet süresi belirleyicidir. Borçlu için ise etkin pişmanlık imkânı, ödeme yapılması halinde ceza ve yasaktan kurtulma yolunu açık tutar.

Her iki taraf için de sürelerin kaçırılması telafisi güç sonuçlar doğurur. Elinizdeki karşılıksız çekle ilgili izlenecek hukuki ve cezai yollar için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.