Kıymetli Evrak Nedir? Türleri, Devri ve Doğurduğu Sonuçlar

Bir belgenin kıymetli evrak sayılabilmesi için şu unsurların birlikte bulunması gerekir:

• Ortada bir senet, yani yazılı ve imzalı bir belge bulunmalıdır.
• Senedin içerdiği hak, özel hukuk alanına ait ve devredilebilir nitelikte olmalıdır.
• Hak ile senet arasında sıkı bir bağ kurulmuş olmalıdır. Hakkı ileri sürebilmek için senedi elde bulundurmak, alacağı devretmek için senedi devretmek gerekir.

Bu bağ nedeniyle kıymetli evrakta borçlu, kural olarak yalnız senedi ibraz eden kişiye ödeme yapar. Senedin geri verilmesi istenmeden yapılan ödemeler ise ikinci kez ödeme riski doğurur.

Adi borç senedi, borcun ispatına yarayan bir delildir. Adi senetteki alacak, senetten bağımsız olarak alacağın devri hükümlerine göre devredilebilir; senedin fiziken teslimi zorunlu değildir. Adi senede dayanarak yalnız genel haciz yoluyla takip yapılabilir.

Kıymetli evrakta ise durum farklıdır:

• Hak senetle birlikte dolaşır; senedi kaybeden kişi hakkını doğrudan ileri süremez, önce iptal kararı almak zorunda kalır.
• Devir, senedin türüne göre ciro ve teslim ya da yalnız teslimle gerçekleşir.
• Kambiyo senetleri bakımından, borçluların sorumluluğu müteselsildir ve alacaklıya özel bir takip yolu açılır.

Bu nedenle bir belgenin başlığına değil, içeriğine ve kanunun aradığı zorunlu unsurları taşıyıp taşımadığına bakmak gerekir. Üzerinde ‘senet’ yazan her kâğıt bono değildir.

Kıymetli evrak, hak sahibinin senette nasıl gösterildiğine ve senedin nasıl devredileceğine göre üçe ayrılır.

Nama yazılı senetler

TTK m. 654 kapsamında nama yazılı senet, belirli bir kişinin adına yazılı olan, emre kaydı taşımayan ve kanunen de emre yazılı sayılmayan kıymetli evraktır. Hak sahibi, senette adı geçen kişidir.

Nama yazılı senetler kural olarak yazılı bir devir beyanı ile senedin zilyetliğinin devredilmesi yoluyla el değiştirir. Devir beyanı senedin üzerine yazılabileceği gibi ayrı bir belge halinde de düzenlenebilir.

Emre yazılı senetler

Emre yazılı senetlerde alacaklı, senette adı yazan kişi veya onun emrine devredeceği kişidir. Devir, senedin arkasına veya senede eklenen alonj denilen ek yaprağa yazılan ciro ve senedin teslimi ile gerçekleşir.

Bono ve poliçe kanunen emre yazılı senetlerdendir. Bu senetlere ‘emre yazılı değildir’ türünden bir kayıt konulursa senet, ciro ile değil alacağın devri hükümlerine göre devredilir.

Hamiline yazılı senetler

TTK m. 658 uyarınca senedin metninden veya şeklinden, hamili kim ise onun hak sahibi sayılacağı anlaşılan kıymetli evrak hamiline yazılı senettir. Devir, senedin teslimiyle tamamlanır; ayrıca bir beyan gerekmez.

Hamiline yazılı senetler dolaşım kolaylığı sağlar; buna karşılık kaybedilmeleri veya çalınmaları halinde ciddi risk doğar. Bu nedenle hamiline yazılı çekler ve senetlerde belge güvenliğine özellikle dikkat edilmelidir.

Kıymetli evrakın uygulamada en çok karşılaşılan alt grubu kambiyo senetleridir. Türk hukukunda üç kambiyo senedi vardır:

1. Bono (emre yazılı senet): Düzenleyenin, belirli bir bedeli kayıtsız şartsız ödeme vaadini içerir. Zorunlu unsurları TTK m. 776’da sayılmıştır.
2. Poliçe: Düzenleyenin, muhataba hitaben belirli bir bedelin lehtara ödenmesi yönünde verdiği kayıtsız şartsız havaledir. Üç taraflı bir ilişki kurar.
3. Çek: Muhatabın yalnız bir banka olabildiği ödeme aracıdır. Zorunlu unsurları TTK m. 780’de düzenlenmiştir; çek görüldüğünde ödenir.

Kambiyo senetleri şekle sıkı sıkıya bağlıdır. Kanunun aradığı unsurlardan biri eksikse, kanunun ayrıca bir tamamlayıcı kural öngörmediği hallerde senet kambiyo senedi sayılmaz. Böyle bir belge tümüyle değersiz olmaz; ancak artık adi senet ya da yazılı delil olarak değerlendirilir.

Kıymetli evrakın dolaşım gücünü sağlayan en önemli kural, borçlunun ileri sürebileceği savunmaların sınırlandırılmış olmasıdır. Kambiyo senetlerinde borçlu, senedi devralan iyiniyetli hamile karşı, önceki hamillerle arasındaki kişisel ilişkilere dayanan def’ileri kural olarak ileri süremez.

Bu kuralın sınırı, hamilin senedi devralırken bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olmasıdır. Kötüniyetli veya ağır kusurlu devralana karşı kişisel def’iler ileri sürülebilir. Aynı şekilde senedin sahteliği, şekil eksikliği ve ehliyetsizlik gibi savunmalar herkese karşı ileri sürülebilir.

Bu ayrım, teminat senedi, hatır senedi ve bedelsizlik iddialarının kaderini belirler. Senedin kimin elinde olduğu, iddianın dinlenip dinlenmeyeceğini doğrudan etkiler.

Senedi elinden rızası dışında çıkan kişi hakkını doğrudan ileri süremez. Bu durumda mahkemeden senedin iptaline karar verilmesi istenir. İptal davası çekişmesiz yargı işi niteliğindedir; mahkeme öncelikle ödeme yasağı gibi koruyucu tedbirlere karar verebilir, ardından ilan yoluyla senedi elinde bulunduranı ibraza davet eder. Süre içinde senet ibraz edilmezse iptal kararı verilir ve hak sahibi hakkını senetsiz ileri sürebilir.

Kıymetli evrak TTK’da düzenlendiğinden, kıymetli evraktan doğan uyuşmazlıklar tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın mutlak ticari dava sayılır. Bu nedenle görevli mahkeme kural olarak asliye ticaret mahkemesidir. Asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi ticaret mahkemesi sıfatıyla bakar.

Yetki bakımından genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Senedin ödeme yeri, sözleşmenin ifa yeri ve senet iptali gibi özel işlerde öngörülen yetki kuralları ayrıca değerlendirilir.

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari davalarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Kambiyo senedine dayalı alacak, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları bu kapsamda değerlendirilir. Buna karşılık icra takibi başlatmak ve icra mahkemesine itirazda bulunmak için arabuluculuk şartı aranmaz.

• Belgeye ‘senettir’ yazıp kanunun aradığı zorunlu unsurları yazmamak,
• bononun üzerine ödemeyi şarta bağlayan kayıtlar eklemek,
• devri ciro ile değil ayrı bir temlik sözleşmesiyle yapmaya çalışmak,
• senedin aslını karşı tarafa vermeden ödeme yapmak,
• ödeme sonrası senedi geri almamak veya üzerine ödendi kaydı düşürmemek,
• kaybolan senet için iptal yoluna başvurmadan doğrudan alacak davası açmak,
• fotokopi senetle takip başlatmak,
• kambiyo senedine özgü kısa süreleri adi alacak zamanaşımı ile karıştırmak.

Kıymetli evrak, ticari hayatta hızlı ve güvenli ödeme ile kredi imkânı sağlar. Bu gücün karşılığı ise katı şekil kurallarıdır. Senedin türü doğru seçilmediğinde, zorunlu unsurlar eksik bırakıldığında veya devir usulüne uyulmadığında alacaklı elindeki güçlü aracı kaybeder.

Senet düzenlemeden önce, düzenlenmiş bir senedi devralmadan önce ve özellikle senede dayalı bir takiple karşılaşıldığında belgenin hukuki niteliğinin doğru tespit edilmesi belirleyicidir. Somut belgenizin kıymetli evrak sayılıp sayılmadığı ve buna bağlı hak ve yükümlülükleriniz için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.