Senet ve Bono Nedir? Geçerlilik, Takip ve Zamanaşımı

Senet, aleyhine delil oluşturduğu kişinin imzasını taşıyan ve hukuki bir olguya ilişkin irade açıklamasını içeren yazılı belgedir. Senedin resmi makam önünde düzenlenmesi şart değildir. Taraflar arasında imzalanan adi borç ikrarı da HMK anlamında senet niteliği taşıyabilir.

Noterlikçe düzenlenmeyen senet geçersiz değildir. Ancak belgedeki imza inkâr edilirse imza incelemesi ve HMK’daki adi senet hükümleri uygulanır.

Bono veya emre yazılı senet, düzenleyenin belirli bir bedeli kayıtsız ve şartsız ödemeyi taahhüt ettiği kambiyo senedidir. Türk Ticaret Kanunu m.776’da bononun zorunlu unsurları düzenlenmiştir.

Bono, poliçe ve çek kambiyo senetleridir. Bu nedenle “bono” ile “kambiyo senedi” ayrı türler değildir; bono kambiyo senetlerinden biridir.

TTK m.776’ya göre bono şu unsurları içermelidir:

1. Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi,
2. Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi,
3. Vade,
4. Ödeme yeri,
5. Kime veya kimin emrine ödenecekse onun adı,
6. Düzenlenme tarihi ve yeri,
7. Düzenleyenin imzası.

Bu unsurlardan bazılarının bulunmamasına TTK m.777 belirli sonuçlar bağlamıştır. Her eksiklik bonoyu geçersiz kılmaz.

Vade Yazılmamışsa

Vade gösterilmeyen bono görüldüğünde ödenecek sayılır. Dolayısıyla “vadesiz bono mutlaka geçersizdir” bilgisi doğru değildir.

Ödeme Yeri Yazılmamışsa

Ayrı bir ödeme yeri belirtilmemişse düzenlenme yeri, ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri sayılır.

Düzenlenme Yeri Yazılmamışsa

Düzenleyenin adının yanında yazılı yer, düzenlenme yeri sayılır. Bu da yoksa belge kambiyo senedi niteliğini kaybedebilir; ancak şartları varsa adi yazılı delil olarak değerlendirilebilir.

İmza

Düzenleyenin imzası kurucu unsurdur. Bono metninin altına el ile atılmış imza gerekir. Parmak izi, mühür veya elektronik imza kambiyo senedindeki klasik imzanın yerini her durumda tutmaz. Tüzel kişi adına imza atan kişinin temsil yetkisi ve imza şekli ayrıca incelenmelidir.

TTK’nın poliçeye ilişkin ve bonolara da uygulanan hükümlerine göre bedel hem yazı hem rakamla gösterilmiş ve aralarında fark varsa yazıyla gösterilen bedel esas alınır. Bedel birden fazla kez yazılmış ve tutarlar farklıysa en düşük bedel geçerli olur.

Tutarın başına ve sonuna işaret konulması kanuni geçerlilik şartı değildir; sonradan ekleme riskini azaltmaya yönelik pratik önlemdir.

Bono düzenlenirken yalnızca kırtasiye formundaki boşlukları doldurmak yeterli değildir. Borcun gerçek sebebi, ödeme planı ve tarafların anlaşması ayrıca yazılı sözleşmeyle güvence altına alınmalıdır.

Düzenleme sırasında şu hususlar açık olmalıdır:

• Lehtarın tam adı veya ticaret unvanı,
• Bedel ve para birimi,
• Düzenleme tarihi ve yeri,
• Vade ve ödeme yeri,
• Düzenleyenin adı, kimlik veya vergi bilgileri ve adresi,
• İmzanın yetkili kişi tarafından atılması,
• Senet teminat amacıyla veriliyorsa hangi sözleşmenin hangi borcunu güvence altına aldığı,
• Seri hâlinde senet varsa her bir senedin bedeli ve vadesi.

Bono üzerine yazılan “bedeli nakden alınmıştır” veya “bedeli malen alınmıştır” gibi kayıtlar ispat tartışmalarında önem taşıyabilir. Bu kayıtların gerçeğe uygun olması gerekir.

Açık veya beyaza imzalı senet, imza atıldığı sırada zorunlu veya anlaşmayla doldurulması gereken bazı kısımları boş bırakılan ve daha sonra doldurulmak üzere teslim edilen belgedir. Açık senet yalnızca vadesi yazılmamış senet demek değildir.

Taraflar, boşlukların hangi şartlarla doldurulacağını açıkça yazılı hâle getirmelidir. Senedin anlaşmaya aykırı doldurulduğunu ileri süren taraf, bu iddiasını kural olarak güçlü ve çoğu durumda yazılı delille ispatlamak zorundadır.

Yargıtay 13. Hukuk Dairesinin 16.09.2019 tarihli, 2016/28448 E. ve 2019/8367 K. sayılı kararında, imzanın metinden önce atılmasının mümkün olduğu, bunun beyaza imza niteliği taşıdığı ve senedin anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiasının ispat yükünün bu iddiayı ileri sürene ait olduğu belirtilmiştir. Bu karar, açık senedin sınırsız şekilde doldurulabileceği anlamına gelmez; yazılı doldurma anlaşması, sahtecilik ve kötüye kullanım iddiaları ayrıca değerlendirilir.

Teminat senedi, belirli bir sözleşmedeki yükümlülüğün ifasını güvence altına almak amacıyla verilen senettir. Senedin üzerinde yalnızca “teminattır” yazılması her uyuşmazlığı çözmez. Hangi sözleşmenin, hangi edimin ve hangi miktarın teminatı olduğu belirlenebilir olmalıdır.

Teminat kaydı senedin kayıtsız ve şartsız ödeme vaadini ortadan kaldıracak şekilde düzenlenmişse kambiyo vasfı tartışmalı hâle gelebilir. Buna karşılık temel sözleşmede senedin teminat amacıyla verildiğinin yazılı olması, borçluya menfi tespit veya takibe itiraz süreçlerinde önemli delil sağlar.

İş ilişkilerinde işe giriş sırasında işçiden boş veya teminat amacıyla senet alınmasına Yargıtay ihtiyatla yaklaşmaktadır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 22.02.2023 tarihli, 2023/25 E. ve 2023/2717 K. sayılı kararında işverence alınan senedin gerçek bir borca dayandığı ileri sürülüyorsa borcun kaynağı ve miktarının işveren tarafından ispatlanması gerektiği vurgulanmıştır.

Hayır. Bono üzerine üçüncü kişinin ödeme güvencesi vermesi aval olarak adlandırılır. Aval, kambiyo hukukuna özgü bağımsız bir taahhüttür ve TBK’daki adi kefaletten farklı sonuç doğurur.

Aval veren kişi, kimin için aval verdiğini belirtmelidir. Belirtilmemişse kural olarak düzenleyen lehine aval verilmiş sayılır. Senedin ön yüzüne düzenleyen dışındaki bir kişi tarafından atılan ve niteliği açıklanmayan imza, şartları varsa aval olarak değerlendirilebilir.

Adi kefalette eş rızası, şekil ve azami miktar gibi TBK hükümleri gündeme gelebilirken avalde kambiyo hukuku hükümleri uygulanır. Bu nedenle “senette kefil” ifadesi teknik olarak her zaman doğru değildir.

Emre yazılı bono ciro ve zilyetliğin devriyle başkasına aktarılabilir. Ciro, senedin arka yüzüne veya alonja yazılır ve ciranta tarafından imzalanır.

Senedin üçüncü kişiye devredilmesi, borçlunun temel ilişkiden doğan her savunmayı yeni hamile karşı ileri sürebileceği anlamına gelmez. Hamilin senedi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket ettiği ispatlanmadıkça şahsi def’ilerin ileri sürülmesi sınırlı olabilir.

Zorunlu unsurları taşıyan ve vadesi gelmiş bono, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takibe konu edilebilir. Bu takip genel haciz yoluna göre daha hızlı ve borçlu bakımından daha kısa itiraz süreleri içeren özel bir yoldur.

Borçlu ödeme emrinin tebliğinden sonra borca veya imzaya itiraz etmek istiyorsa İcra ve İflas Kanunu’ndaki kısa süreleri kaçırmamalıdır. Kambiyo takibinde başvuru mercii icra mahkemesidir; genel haciz yolundaki gibi icra dairesine yapılan itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz.

Belge bono vasfını taşımıyorsa alacaklı şartlarına göre genel haciz yoluna veya alacak davasına başvurabilir.

İmzaya İtiraz

Borçlu, senetteki imzanın kendisine ait olmadığını ileri sürüyorsa bunu açıkça belirtmelidir. İmzanın inkâr edilmemesi veya yalnızca borca itiraz edilmesi farklı usul sonuçları doğurur.

Borca İtiraz

Ödeme, zamanaşımı, senedin teminat olduğu, bedelsizlik, borcun sona erdiği veya yetkisiz temsil gibi savunmalar somut belgeyle açıklanmalıdır. Kambiyo senetlerinde soyutluk ilkesi nedeniyle temel ilişkiye dayalı savunmaların hamile karşı ileri sürülmesi hamilin sıfatına göre değişebilir.

Borçlu, takipten önce veya takip sırasında borçlu olmadığının tespiti için İİK m.72 uyarınca menfi tespit davası açabilir. Takip sırasında icranın durması için ihtiyati tedbir şartları ve kanunda öngörülen teminat ayrıca değerlendirilir.

Borç olmadığı hâlde takip tehdidi altında ödeme yapılmışsa ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde istirdat davası gündeme gelebilir. Bu süre ve dava şartları somut olaya göre dikkatle incelenmelidir.

TTK m.778’in atfıyla bonoyu düzenleyene karşı açılacak kambiyo talepleri, vade tarihinden itibaren üç yıllık zamanaşımına tabidir. Cirantalar ve bunlara karşı başvuru hakları bakımından daha kısa süreler uygulanabilir.

Üç yıllık süre dolduğunda temel borç her durumda ortadan kalkmaz. Bono kambiyo senedi olarak takip edilemese bile temel ilişkiye dayalı alacak, kendi zamanaşımı süresi içinde dava konusu yapılabilir. Ayrıca zamanaşımına uğramış bono, somut olayın şartlarına göre yazılı delil başlangıcı veya adi yazılı delil niteliği taşıyabilir.

Zamanaşımı mahkemece kendiliğinden dikkate alınmaz; süresinde ileri sürülmesi gereken bir def’idir.

Bonoda vade öncesi faiz kaydı yalnızca görüldüğünde veya görüldüğünden belirli süre sonra ödenecek bonolarda geçerli olabilir. Belirli günde veya düzenlenme tarihinden belirli süre sonra vadeli bonolardaki faiz kaydı yazılmamış sayılır.

Vade sonrası temerrüt faizi, tarafların ilişkisine, senette geçerli faiz kaydı bulunup bulunmadığına, işlemin ticari olup olmadığına ve 3095 sayılı Kanun hükümlerine göre belirlenir. Yasal ve ticari temerrüt faiz oranları zaman içinde değişebildiğinden takip tarihinde yürürlükteki oran ayrıca kontrol edilmelidir.

Kambiyo takibinde borçlunun yerleşim yeri, ödeme yeri ve İİK’daki diğer yetki kuralları değerlendirilir. Senet üzerine yazılan yetki kaydı, HMK m.17 uyarınca ancak tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında geçerli olabilir. Tüketici veya gerçek kişi borçlu bakımından matbu yetki kaydı her durumda bağlayıcı değildir.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 07.09.2015 tarihli, 2015/9716 E. ve 2015/19930 K. sayılı kararı, bonoda düzenlenme yerinin bulunmaması ve TTK m.777’deki tamamlayıcı kuralın uygulanamaması hâlinde belgenin kambiyo vasfını kaybedebileceğini göstermektedir.

Yargıtay 13. Hukuk Dairesinin 2016/28448 E., 2019/8367 K. sayılı kararı beyaza imza ve ispat yüküne; Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 2023/25 E., 2023/2717 K. sayılı kararı ise iş ilişkisinde alınan teminat senetlerinin kaynağının ispatına ilişkindir.

Bu kararlar somut olayın belgesine göre uygulanır. Senet üzerindeki kayıt, temel sözleşme, tarafların sıfatı ve senedin üçüncü kişiye devredilip devredilmediği sonucu değiştirebilir.

1. Her yazılı borç belgesini bono sanmak.
2. Bono ile kambiyo senedini farklı türler olarak açıklamak.
3. Vade yazılmayan bononun geçersiz olduğunu düşünmek.
4. Açık senedi yalnızca vadesiz senet olarak tanımlamak.
5. Aval ile kefaleti aynı hukuki kurum saymak.
6. Teminat senedinde hangi sözleşmenin güvence altına alındığını yazmamak.
7. Boş senet imzalayıp doldurma şartlarını yazılı hâle getirmemek.
8. Şirket adına imza atan kişinin temsil yetkisini kontrol etmemek.
9. Kambiyo takibindeki kısa itiraz sürelerini kaçırmak.
10. Üç yıllık kambiyo zamanaşımının temel alacağı da mutlaka sona erdirdiğini sanmak.

Senet uyuşmazlıklarında belgenin adı değil, içeriği ve düzenlenme biçimi belirleyicidir. Belge bono vasfını taşıyor mu, temel borç gerçekten doğmuş mu, senet teminat amacıyla mı verilmiş, üçüncü kişiye devredilmiş mi ve takip süresi içinde mi sorularının her biri ayrı hukuki sonuç doğurur.

Senet düzenlenirken yapılan küçük bir hata kambiyo vasfının kaybına; boş veya teminat amacıyla verilen bir senet ise yüksek tutarlı takip ve dava riskine yol açabilir. Somut senedin ve temel sözleşmenin güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde incelenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Metin; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.776-779 ve bonoya uygulanan poliçe hükümleri, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve 3095 sayılı Kanun dikkate alınarak 30.07.2026 tarihi itibarıyla hazırlanmıştır.