Bononun Zorunlu Unsurları Nelerdir? Geçersiz Bono Nasıl Anlaşılır?

TTK m. 776 uyarınca bonoda şu kayıtların bulunması zorunludur:

1. Senet metninde bono veya emre yazılı senet kelimesi; senet Türkçe’den başka bir dille yazılmışsa o dilde bono veya emre yazılı senet karşılığı olarak kullanılan kelime,
2. Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadi,
3. Vade,
4. Ödeme yeri,
5. Kime veya kimin emrine ödenecekse onun adı (lehtar),
6. Düzenlenme tarihi ve yeri,
7. Düzenleyenin imzası.

Bu unsurların senedin neresinde yer alacağı konusunda katı bir biçim şartı yoktur; önemli olan senet metninden anlaşılabilir olmalarıdır. Uygulamada matbu senet formları kullanılsa da, formun boş bırakılan bölümleri doldurulmadığında sorun doğar.

Bono kelimesinin senet metninde bulunması

Senedin başlığında ‘senettir’ yazması yeterli değildir. Kanun, ‘bono’ veya ‘emre yazılı senet’ ibaresinin senet metninin içinde yer almasını arar. Uygulamada bu şart, metin içinde yer alan ‘işbu bono mukabilinde’ veya ‘emrinize ödeyeceğim’ biçimindeki ifadelerle karşılanır. Matbu formlarda bu ibare çoğunlukla hazır bulunur.

Kayıtsız şartsız ödeme vaadi

Bedelin ödenmesi hiçbir koşula bağlanmamış olmalıdır. ‘Mal teslim edilirse’, ‘iş tamamlandığında’, ‘proje onaylanırsa ödenecektir’ gibi kayıtlar ödeme vaadini şarta bağlar ve senedin kambiyo vasfını ortadan kaldırır.

Bedelin belirli olması da gerekir. Yazı ve rakamla yazılan tutarlar arasında fark varsa yazıyla yazılan tutar esas alınır. Rakamla veya yazıyla birden çok kez ve farklı tutarlar yazılmışsa en az olan tutar geçerli sayılır.

Vade

Vade, TTK’nın kambiyo senetleri için öngördüğü dört türden biri olabilir: belirli bir günde ödenecek, düzenlenme gününden belirli bir süre sonra ödenecek, görüldüğünde ödenecek veya görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek. Bu dört türün dışında bir vade, örneğin taksitli veya birden çok tarihe bölünmüş vade öngörülmesi senedi geçersiz kılar. Uygulamada taksitli ödeme isteniyorsa her taksit için ayrı bono düzenlenir.

Lehtar

Bononun kime veya kimin emrine ödeneceği gösterilmelidir. Bononun hamiline düzenlenmesi mümkün değildir; lehtar hanesi boş bırakılmış senet, sonradan anlaşmaya uygun biçimde doldurulmadıkça eksiktir.

Düzenleme tarihi

Düzenleme tarihi hem zamanaşımı hem de vadenin hesaplanması bakımından önemlidir. Var olmayan bir tarihin yazılması, örneğin 31 Şubat gibi takvimde bulunmayan bir günün gösterilmesi senedi geçersiz kılar.

İmza

Bono, düzenleyen tarafından imzalanmalıdır. Kural olarak el yazısıyla atılmış ıslak imza aranır. İmza yerine parmak izi, mühür veya matbu isim kullanılması bononun geçerliliği için yeterli değildir. Tüzel kişi adına düzenlenen bonolarda imzanın, tüzel kişiyi temsile yetkili kişi tarafından ve temsil sıfatı gösterilerek atılması gerekir.

TTK m. 777, bazı eksiklikler için kurtarıcı kurallar öngörür:

• Vade gösterilmemişse bono, görüldüğünde ödenecek senet sayılır.
• Ödeme yeri gösterilmemişse düzenlenme yeri ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır.
• Düzenlenme yeri gösterilmemişse düzenleyenin adının yanında yazılı olan yer, düzenlenme yeri sayılır.

Bu tamamlayıcı kurallar sınırlıdır. Bono kelimesinin, kayıtsız şartsız ödeme vaadinin, lehtarın, düzenleme tarihinin veya imzanın eksikliği hiçbir şekilde giderilemez; senet bono sayılmaz.

Düzenlenme yeri bakımından uygulamada en sık karşılaşılan sorun, senette hiçbir yer adının yazılmamış olmasıdır. Düzenleyenin adının yanında da bir yer gösterilmemişse senet geçersizdir. Yerleşik uygulamada, idari birim niteliğindeki bir yer adının yazılması yeterli görülür; ayrıntılı adres aranmaz.

Bazı unsurları sonradan doldurulmak üzere imzalanan senetler uygulamada yaygındır. Kanun, tamamlanmamış olarak imzalanan senedin sonradan doldurulmasını yasaklamaz. Ancak senet, taraflar arasındaki anlaşmaya aykırı biçimde doldurulmuşsa, bu durum iyiniyetli hamile karşı ileri sürülemez.

Bu nedenle senedi imzalayan kişi bakımından açık senet ciddi bir risktir. Anlaşmaya aykırı doldurma iddiası yazılı delille ispatlanmalıdır ve senedin devredilmiş olması halinde bu savunma çoğu zaman sonuç doğurmaz.

Senede zorunlu unsurların dışında bazı kayıtlar da konulabilir. Bunların bir kısmı geçerli, bir kısmı yazılmamış sayılır, bir kısmı ise senedi geçersiz kılar.

• Geçerli kayıtlara örnek: protestodan muafiyet anlamına gelen masrafsız iade kaydı, ciro yasağı kaydı, bedelin nakden veya malen alındığı kaydı.
• Yazılmamış sayılan kayıtlara örnek: düzenleyenin ödeme sorumluluğunu kaldıran kayıtlar.
• Senedi geçersiz kılan kayıtlara örnek: ödemeyi bir şarta bağlayan kayıtlar, kanunda öngörülmeyen vade türleri.

Senede ‘teminattır’ kaydının konulması tek başına senedi geçersiz kılmaz. Ancak kayıt, ödemenin başka bir ilişkinin akıbetine bağlandığını gösteriyorsa ödeme vaadi kayıtsız şartsız olmaktan çıkar ve kambiyo vasfı tartışmalı hale gelir.

Unsuru eksik senet bono sayılmaz; fakat bu belge tamamen hükümsüz de değildir. Şartları varsa adi borç senedi ya da yazılı delil olarak değer taşır. Sonuçlar şöyle özetlenebilir:

• Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile takip yapılamaz; başlatılmışsa icra mahkemesi tarafından iptal edilir. İİK m. 170/a uyarınca icra mahkemesi, senedin kambiyo senedi vasfını taşımadığını takibin her aşamasında re’sen gözetebilir.
• Alacaklı, genel haciz yoluyla takip yapabilir veya temel ilişkiye dayanarak alacak davası açabilir.
• Ciro ile devir imkânı ortadan kalkar; alacak ancak alacağın devri hükümlerine göre devredilebilir.
• Borçlu, temel ilişkiden doğan bütün def’ilerini ileri sürebilir.

TTK m. 779 uyarınca bonoyu düzenleyen, poliçeyi kabul eden gibi sorumludur. Yani düzenleyen, senedin asıl borçlusudur. Hamil, düzenleyene karşı protesto çekmeden ve başka bir ön şart aramadan başvurabilir. Ciranta ve avalistlere başvuru ise ayrı şartlara tabidir.

Bonodan doğan uyuşmazlıklar mutlak ticari dava sayılır; görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır. İcra takibi ve icra mahkemesine yapılan itirazlar bu şartın dışındadır.

• Senet metnine ‘bono’ veya ‘emre yazılı senet’ ibaresinin yazılmaması,
• lehtar hanesinin boş bırakılması,
• düzenleme yeri ve tarihinin yazılmaması,
• birden çok vade veya taksit tarihi öngörülmesi,
• ödemenin bir koşula bağlanması,
• şirket adına atılan imzada temsil sıfatının gösterilmemesi,
• yazı ile rakam arasındaki farkın kontrol edilmemesi,
• senedin fotokopisiyle yetinip aslını saklamamak.

Bononun geçerliliği, ayrıntı gibi görünen kayıtlara bağlıdır. Eksik doldurulmuş tek bir hane, alacaklıyı hızlı takip imkânından yoksun bırakabileceği gibi, hatalı düzenlenmiş bir senet borçluyu beklenmedik bir sorumlulukla karşı karşıya bırakabilir.

Senet düzenlemeden önce metnin unsurları, vade türü ve ihtiyari kayıtlar kontrol edilmeli; senetle karşılaşan borçlu ise unsur eksikliğini ve kambiyo vasfına ilişkin itirazlarını kanunun öngördüğü kısa süreler içinde ileri sürmelidir. Elinizdeki senedin geçerliliği ve izlenecek yol için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.